Kabayaan Ka

High Chair Poetry Magazine Publishes 'Ang Moralidad ng Naratibo'

2010-05-31T17:30:00.008+08:00

HIGH CHAIR POETRY JOURNAL published my essay on Ampatuan Massacre, Ang Moralidad ng Naratibo, last week. I was informed last December that the journal will provide a space for this essay. Editors of the journal decided to have a special issue on the Ampatuan Massacre and asked for contributions from poets here and abroad. Oh well I am not a poet (and a frustrated one and I will confess it) but I am so happy to see my work on this page since High Chair is being refereed by the country's foremost poets (mostly writing in English) and readers of poetry visit the site.

I don't want to explain what the essay is all about but I encourage you to visit High Chair's site and read the entire piece.

"Ang naganap na krimen sa Ampatuan, Maguindanao at ang pambublikong piyesta ng galit, suklam, at pagdadalamhati ay isang banal na proseso para sa sambayanang Filipino. Isa itong paglilinis ng sarili sa mga dugo sa ating mga kamay, dugo ng mga Moro na tumitingkad sa dilim. At ang prosesong ito, sa pinakamalalim na bahagi ng ating mga loob, na nakapanghihilakbot dahil kaya nating itanggi kahit sa ating mga sarili, ang katotohanan na naaliw tayo, na mas lalo nating nauunawaan ang ating mga pagkatao, na mas lalo nating nakikita ang ating bansa: ito ang naratibo ng mga Filipino sa mga Moro." - Ang Moralidad ng Naratibo.

So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman

2010-04-11T13:07:00.011+08:00

NAIS KO LANG ibahagi ang ilang larawan mula sa aking dula So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman (2009). Ipinalabas ang dula noong isang taon, July 2009, sa Cultural Center of the Philippines bilang entry ng 2009 Virgin Labfest. Ang dula ay idinirehe ni Rikki Benedicto, kasama ang Tanghalang Filipino, ang musika mula sa grupong Bailan at ni Bing Veloso, commentary nina Jal Salic Umngan at Jelanie Mangondato. Ang mga larawan ay mula sa aking mabuting kaibigan Alberto Bainto.

Ang dula ay isang ars poetica para sa isang Bangsa Moro freedom figther Aldul Rahman Macapaar at sa kanya ko rin inihahandog itong dula.

"Marami akong gustong sabihin noon ganito ganyan pero sadyag maikli ang oras. Heto ka na ngayon: hindi ka pa rin nagbago ilang taon na ang nagdaan. Bata ka pa rin. Mananatili kang ganyan sa akin, Abdul Rahman…dito, sa akin. Nababasa ko sa mga mata mo noon na nais mo akong tanungin kung nais ko bang sumama sa iyo pabalik ng Lanao o kung maghihintay ba ako sa iyong pagbabalik. Sabi mo kasi na ano ang pag-ibig, buhay at pagkatao kung walang maratabat (Iiyak) Sasama lang ako sa lalaking may maratabat, Abdul Rahman, iyon ang gusto kong isagot sa iyo noon…Sasama lang ako sa lalaking may maratabat. Siguro hanggang doon na lang ang lahat. Hanggang dito na lang. Napakalupit ng pag-ibig—kaya nitong wasakin ng isang salita; guguho ang lahat ng mga itinindig na mga alaala sa isang pagkakamali…kahit ng isang sagot…"

-Mula sa dula.

Maaari akong kontakin sa aking mga dula para humingi ng permiso. Magpadala lamang email. Hindi ko pinahihintulan ang alin man sa aking dula na ipalabas saan mang bahagi ng Lanao del Norte lalo na sa Iligan.

Maikling Kuwentong "Mga" nasa Palanca Website Na.

2010-02-04T20:27:00.004+08:00

NAKATATANGGAP AKO NG mga email sa mga estudiyante (maging sa aking unibersidad dito sa Cebu, San Carlos) na humihingi ng kopya ang aking kuwentong 'Mga' para sa kanilang klase. Nagpapasalamat ako sa Don Carlos Palanca Foundation at ipinaskil na nila ang aking akda sa kanilang website

Bisitahin na lang natin ang website ng Palanca at naroroon na ang aking akda bagaman medyo 'weird' ang pagkakalay-out ng kuwento sa kanilang pahina.

Muli, salamat sa pagbibigay ng panahon sa aking akda. Sa mga katanugan at mga ideya na nais na ibahagi masusulatan ako sa ogiebraga@yahoo.com

Sala'am!

Rogelio Braga

Elizabeth Pond St.,

Cebu City, Cebu.

Varsitarian, Nostalgia at Publikasyon

2009-11-07T20:58:00.024+08:00

ISA NA SIGURO sa pinaka-highlight ng nagdaan kong linggo ang karanasan sa isang estranghero mula sa the Varsitarian. Estranghero dahil hindi ko naman siya kilala at malamang na hindi niya rin ako kilala. Nais ko lang sanang magtanong kung sa paanong paraan ako magkapagpapasa ng kuwento para sa publikasyon na may makukuha akong sagot na email. Nagpasa na kasi ako noong isang taon ngunit ni wala akong nakuhang tugon.

Ibinigay ng estranghero ang email address (at mababasa mo sa nga sagot niya sa email na wala siyang gana sa buhay) na siyang email address na pinagpasahan ko noon. Maayos akong nagtanong kung matatanggap kaya ang aking email sa address na iyon. Mukhang lalo siyang nagalit sa dati nang galit at iritableng pakikipag-ugnayan ko. Sinubukan ko siyang tawagan ng long distance para mas maayos ko siyang makausap. Hindi niya sinasagot ang aking tawag. Inisip ko na lang, naku baka bad mood itong taong ito.

Nagtataka tuloy ako at ang aking mga ka-opisina sa paraan ng pagsagot niya sa mga text ko. Ipinababasa ko kasi sa mga ka-opisina ko ang mga text niya. Ang weird. Sabi ko na lang siguro akala niya estudiyante pa rin ako. Ang sabi naman ng isa kong ka-opisina kahit estudiyante ka dapat i-trato ka niya ng maayos dahil maayos kang nakikiusap sa kanya. Siguro malas lang talaga ako at bad trip siya noong mga oras na iyon.

Nakakatuwang isipin na may mga taong 'bitch' sa hindi nila kilala lalo na sa mga estrangherong maayos namang lumalapit sa kanila. Pamilyar ako sa kulturang 'don't talk to strangers' ng mga bansa sa Kanluran ngunit hindi ako pamilyar sa ganitong kalakaran ng pagbuo ng rela-relasyon sa aking lipunan. Hindi ito ugaling Filipino. Maging ang mga nakadaupang-palad ko na mga Talaandig na mga alagad ng Sining (sila'y mga pintor, musikero, at gumagawa sila ng mga istrumentong pangmusika) sa malayong Bukidnon ay marunong makisama sa mga estrangherong minsang nadaan sa kanilang komunidad.

Malas talaga.

Nais ko sana ng isang 'repeat' sa isang magandang karanasan ko noon noong nasa Santo Tomas pa ako at nagsusulat. Ang ending: biktima tuloy ako ang sarili kong nostalgia.

Hindi ka Tomasino kung hindi mo alam ang The Varsitarian o hindi mo man lamang nahawakan ang mga pahina nito noong nag-aaral ka pa sa Santo Tomas

Naghahanap ako ng paraan na mailathala ang aking mga bagong kuwento. Dahil wala naman akong kilala rito sa Cebu City kaya minarapat ko maghanap sa Maynila na maari kong ipalathala ang aking mga akda. Dumating sa Cebu City ang isang kaibigan na dating nakasama sa The Flame sa UST. Nagkaroon kami ng mahabang huntahan tungkol sa nakaraan namin sa Santo Tomas at ang pagsusulat sa loob ng Unibersidad noon. Hindi palagi na may nadadalaw sa akin dito sa Cebu na kilala ko sa Maynila. Sa pakikipag-usap ko sa kanya binalikan kong muli ang magagandang alaala ko sa Santo Tomas, sa the Flame at sa Varsitarian na noo'y labis ang pagsuporta sa mga manunulat sa loob ng Unibersidad.

Ngayon ko lang naisip na mali pala minsan ang maging nostalgic sa mga bagay-bagay. Puwede kang maging biktima ng sarili mong nostalgia. Dahil ang lahat ay nagbabago. Isa palang malaking pagkakamali ang balikan ang Varsitarian at mag-akalang ang mga tao roon sa ngayon ay katulad pa rin ng mga nakilala ko noon na sobrang malaki ang suporta sa akin, sa aming mga manunulat sa Unibersidad (at lalo na noon ang mga editor nila na may 'espesyal' na 'pagtrato' at 'pagkalinga' sa mga nagsusulat sa Filipino dahil mas nalalathala noon at nabibigyan ng pansin sa Unibersidad ang mga nagsusulat sa Ingles na nakikita ito marahil ng mga patnugot noon ng the Varsitarian - kaya malaki ang respeto ko sa kanila.)

Isa sa pinakamasayang bahagi sa buhay ng isang manunulat ay iyong makita mong nakalathala ang iyong likha at nababasa nang mas maraming tao. Mas nababasa ng mas nakararaming Tomasino ang the Varsitarian kaysa sa the Flame at ilang pang-kolehiyong lathalain.

Naalala ko ang Varsitarian sa aking kabataan. Naalala ko noong unang nalathala ang aking kuwento sa isang publikasyon na mas mababasa nang mas nakararaming mambabasa. Isa itong napakasayang karanasan. Nalalathala na noon ang ilang sa aking mga kuwento sa The Flame (dahil patnugot ako ng seksiyon sa Filipino) nang ilathala nila ang aking kuwento. Ngunit iba pa rin noon ang malathala ka sa the Varsitarian. Isa kasi itong institusyon, isa ito (o ito na siguro) ang pinakamatandang publikasyong pang-mag-aaral sa Pilipinas at halos lahat ng mga kilalang dyarista at manunulat sa bansang ito ay nailathala ang kanilang mga pangalan sa mga dahon ng the Varsitarian. Alam ko ito dahil sa mga oras noon na kailangan kong patayin ang paghihintay sa susunod kong klase sa Political Science (minsan ang klase ko alas-9 ng umaga at ang susunod ay alas- 7 na ng gabi) naglalagi ako sa Filipiniana section ng Main Library at binabalikan ko ang mga lumang isyu ng the Varsitarian: 'andun silang lahat: Jose Villa Panganiban, F. Sionil Jose, Cristina Pantoja-Hidalgo, J. Neil Garcia, V. E Carmelo Nadera at hindi matatapos ang listahan.

Pinangarap ko noon na malathala ang kahit man lang ang isa sa aking mga kuwento sa pahagayang ito. Bibit ang hardcopy, diskette, pangarap at ilang agam-agam ipinasa ko sa patnugot noon ng Filipino Section ang aking akda. Hindi ko kilala noon ang patnugot sa Filipino dahil mula siya ibang kolehiyo (Engineering 'ata.) Mayo iyon at bakasyon ng klase. Kaibigan ko noon ang kasalukuyang mga patnugot ng pahayagan dahil kilala ko sila sa mga activity ng Student Council sa Faculty of Arts and Letters. May bago akong kuwento noon. Maari ko namang ipalathala ang kuwento sa the Flame dahil papasok ako noong patnugot sa darating na Hunyo. Sabi ko noon, heto na heto na ang short story kong pang-Varsitarian.

Mula nang iabot ko ang aking akda sa isang patnugot halos buwan-buwan ko nang dinadalaw ang opisina ng the Varsitarian sa Main Building. Hindi ako nagkaroon ng pagkakataon na makausap ang patnugot noon sa Filipino dahil noong una siyang ipinakilala sa akin ng isang kaibigan na patnugot sa the Varsitarian biniro ako na 'O, bakit naba-blush ka?' Iniwasan ko na siya mula noon.

Naalala ko na mabigat noon ang kanilang pinto at lumalangitngit kapag binubuksan. Pagpasok mo sa kanilang opisina sasalubong sa iyo ang lamig mula sa aircon, sa pader kung saang hanggang doon lamang ang mga bisita ay mayroong isang salamin na halos maari ka nang lamunin pati ang iyong kaluluwa sa laki nito at lawak na sakop ang isang pader, sasalubong sa iyo ang mga ngiti at pagbati (minsan mapanuring mga tingin), may mga aligagang staff writer, at minsan naabutan ko pa ang isang bagong gising na pupungas-pungas pa. Tila bukas noon ang kanilang opisina 24 na oras sa pitong adlaw. Kahit alas-3 ng madaling araw may pa tao sa kanilang opisina. Tawagin mo nang lobbying ang presensiya ko sa opisina nila noon wala akong pakialam. Alam ko noon ang aking nais: ang aking kuwento sa pahina ng the Varsitarian. Nakikibalita ako noon kung lalabas na ba ang aking kuwento o hindi ba ito nakapasa sa patnugot ng seksiyon kaya't itinapon na lamang ito sa basurahan.

Doon ko rin nakilala, sa mga pagdalaw na iyon at pakikibalita kung mailalathala ba ang aking kuwento, ang ilan sa mga naging kaibigan ko na ngayong dating mga manunulat sa The Varsitarian. Masyadong mahaba ang kuwento mo, Braga, ang sabi sa akin ng isang kaibigang patnugot sa loob na lubha kong ikinalungkot, limitado lang mga pahina ng diyaryo para sa Filipino section pero o s'ya pray lang ha?

Makalipas ang ilang buwan hayun nagbunga aking mga dasal at pagdalaw-dalaw sa kanilang opisina, nailathala ang aking kuwento. Gaano man ka-limitado ang espasyo para sa Filipino nagawan nila ng paraan. Oktubre na yata ito nang mailathala. Ito na siguro ang isa sa pinakasamayang bahagi ng aking buhay sa aking kabataan dahil ito ang unang pagkakataon na nailathala ang aking kuwento sa isang pahayagan na mababasa nang mas nakakarami, nang mas nakakaraming Tomasino.

Tuwang-tuwa kami noon ng mga kaibigan at kaklase ko sa PolSci dahil naroon, hayun, nakatambad ang aking pangalan sa isang pahayagan na mas matanda pa sa aming mga magulang. At kahit hindi raw ako Literature at Journalism major nalalathala ang aking kuwento sa 'the V' (mayroon kasi akong kaibigan noon sa PolSci na taga-hanga ng makatang si Carlomar Daoana at lagi niyang kinukulit ang makata na gumawa ng tula para sa kanya). At naroon ang aking kuwento, andun kami ng mga kaklase sa Humanities Section ng Main Library at inilatag ang the Varsitarian sa malapad na parihabang mesa ng aklatan. 'Andun ang walang katapusang congratulations, kilig at hagikgikan na mababasa kaya ng crush namin na mga Philo majors ang kuwento at naalala kong nagtabi pa ng ilang sipi ng diyaryo ang aking kaibigan.

Naroon siya: Ang Bapor Tabo, ang kuwento na isinulat ko kung ano nga ba ang damdamin ng isang bata sa kauna-unahang pagkakataon na mauunawaan niya ang kahirapan ng buhay sa iskwater at kawalan ang hustisyang panlipunan. Na kung paano namatay ang kaibigan niyang tumanda na sa kahirapan ganoon din ang kasasapitan niya sa kanyang katandaan. Tanda-tanda ko na halos isa at kalahating pahina ang aking kuwento. Binabaybay ng mga daliri namin ng mga kaibigan ko sa PolSci ang bawat pangungusap habang binabasa nang malakas sa loon ng aklatan. Paborito naming magbasa at mag-aral sa bahaging ito ng aklatan dahil dito lang mataas ang kisame at ang kabuoan ng silid ay pinaliliguan ng sarikulay na liwanag, liwanag na mula sa labas na sinasala naman ng mga makukulay at dinesenyunhang salaming bintana sa pader na nagkakabit sa kisame. Ilang beses kong binasa aking kuwento bago matulog. Wala silang pinutol, walang idinagdag. Buong-buo kung paano ko ito ipinasa sa kanila. Doon ko rin unang naramdaman itong tuwa ng isang manunulat na malathala na alam mong mas marami ang makababasa ng iyong akda.

Kumpleto na ang buhay ko bilang isang manunulat dahil noong aking kabataan may akda akong nalathala sa the Varsitarian. Hanggang ngayon struggle sa mga katulad kong nagsusulat sa sariling wika ang mailathala, minsan nasusungitan ka pa at hindi makatatanggap ng maayos na pagtrato.

Kahit hindi naging maayos ang naging karanasahan ko sa Varsitarian sa kasalukuyan lilingunin ko pa rin nang may paggalang ang institusyon, ang mga tao noon (nasaan na kaya sila?) na hindi ko kalilimutang sumuporta sa akin at kailanman hindi nagbitiw ng mga salitang wawasak sa aking pangarap bilang isang batang manunulat sa Santo Tomas.

At ngayon binabalikan ko ang karanasan sa isang estranghero sa Varsitarian noong isang linggo, nais kong tingnan ito sa isang positibong perspektibo: kahit ngayon pala, nais pa rin akong suportahan ng isang institusyon na minsang nagpaligaya sa aking kabataan bilang manunulat. Parang pinangaralan ako ng the Varsitarian, na tapos na ang panahon mo sa amin, nagpasalamat na tayo sa isa't isa para sa kagandahan ng Panitikan. At doon na iyon natapos at huwag nang balikan. Wala ka nang ibang patutunguhan kundi ang papasulong at huwag ka nang babalik dahil sadyang malawak ang daigdig para sa iyong pananakop.

Hindi naman pala mahirap ang magsabi ng isang kay gandang pasasalamat. Alhamdullilah.

Perspektibo

2009-09-12T23:36:00.002+08:00

Lahat tayo, sa mga Moro o sa Filipino man, ay naghahanap ng isang lipunan at masang kritikal. Isang lipunan na pinatatakbo ng mga ideya, damdamin, at pananampalataya. Isang lipunan na bukas sa sanlibo't sandaang mga pananaw na kung hindi man umaayon ay nagtutunggalian sa isa't isa. Lahat tayo naghahanap ng papasulong na kabihasnan dahil lahat tayo may perspektibo at walang maliw tayong naniniwala sa sangkatauhan.

May bigat sa akin ang halaga ng mga perspektibo dahil naniniwala ako sa sangkatauhan at mahalaga ang perspektibo sa aking pagsusulat at sa aking Sining. Naniniwala rin ako sa papasulong na kabihasnan at sa isang kritikal na lipunan at masa. Palagi ko ngang sinasabi na ang mismong pagpapalabas ng mga dula sa mga tanghalan ay isang payak na imbitasyon sa mga manonood sa isang bagong perspektibo. Hindi ito dula kung wala itong bagong perspektibo na ihahain sa mga manonood. Ang mga dula, kuwento, at alin mang uri ng masining na pagpapahayag, maging ito man ay dayunday performance sa pinakaliblib na pook na maiisip mo, ay mga uri ng imbitasyon sa mga perspektibo na nais nang pakawalan sa daigdig.

Kaya mabigat ang responsibilidad na pinapasan ng isang mandudula (o ng isang manunulat) sa kanyang lipunan at sa kanyang kabihasnan. Ito rin ang responsibilidad na ipinapapasan ng epikong Darangen sa kanyang mga mang-aawit, sa mga alagad ng Sining, sa mga manunulat at kuwentista ng ating bayan, at sa atin mismo: ikuwento natin nang walang patid ang talambuhay ng ating mga ninuno at ng ating mga bayan na may pagpapahalaga sa maratabat ng ating mga mahal sa buhay at sa atin mismong maratabat at sarili, na ang bayan ay ang kuwento at ang kuwento ay ang bayan kaya't hinihikayat tayong huwag isuko hindi lamang ang ating mga bayan kundi ang ating mga kuwento, na ang Kagandahan ay ang kalayaan ng pag-iisip, ng mga salita ngunit kaakibat nito dapat ang pagpapahalaga sa sarili at sa kapakanan ng komunidad at nakararami.

Kaya sa mga oras na dinadalaw ako ng takot sa aking pagsusulat at nitong uri ng agam-agam 'sa mga oras ng di matiyak na misteryo ng Sining' binabalikan ko ang Darangen at ang mga pundasyon kung saan nakatayo ang kanyang mga kuwento: malayang kamalayan at pagpapahayag, kritikal na lipunan, Kagandahan ng Buhay at ang kalayaan.

Ang Darangen ay isang matikas na torogan na nakatayo sa gilid ng daan na aking tinatahak na laging nagpapaalala sa akin na ang mga perspektibo na nagsasabi ng Katotohanan at Kagandahan ay nanatiling may saysay kahit sa loob ng ilang daang taon. Hindi ito papanaw dahil wala namang tutunguhin ang katauhan at kabihasnan kundi papasulong.

Kasing laki ng buhay ang mga perspektibong dala-dala ng Darangen dahil ang mismong epiko ay isa nang perspektibo, isa nang kabihasnan.

***

Sandali -- nais ko lamang liwanagin na hindi ako Moro: ako ay isang Filipino. Lagi ko itong inilalahad sa tuwing may magtatanong sa akin tungkol sa napanood nilang dula. Isa akong Filipino na nangungusap ng Bangsa Moro. Malinaw sa akin ito at hindi ako magbabalat-kayo. Minsan sa ganitong perspektibo nakakakuha ako ng hindi kaaya-ayang reaksiyon - sa Moro man o kapwa Filipino na nasa aking harapan. 'Bakit iba ba ang Moro sa Filipino? Hindi ba sila ang 'Filipino Muslim?''

Mabuti na lamang mahaba ang aking pasensiya sa mga ganitong sitwasyon, dahil maging ako man noong una kong narinig na 'iba ang Moro sa Filipino' sa anibersaryo ng Jabidah Massacre sa Corregidor, Bataan ilang taon na ang nakararaan ay hindi rin naging kumportable. Isa itong perspektibo na inilatag sa aking harapan at nagtulak sa aking lakbayin papaloob ang aking sarili. Nagkaroon din ako ng maraming mga tanong na minsan nga, sa pinakamalalim na bahagi ng aking pagkatao ay kinatatakutan kong malaman ang sagot.

'Iba ang Moro sa Filipino' - napakagandang perspektibo dahil winawasak nito ang lahat-lahat na itinuro sa akin sa paaralan, ang padron ng pag-iisip sa kung paano ko titimbangin at huhusgahan ang aking daigdig, padron na nilikha ng kolektibang kamalayan sa aking lipunan, ng aking kasaysayan. Hindi ito mahirap tanggapin dahil sa bansang ito na pinatatakbo ng hindi maturol-turol na mga multo at kasinungalingan sa aking kasaysayan, mas mabuti nang laging walang tatanggapin kaysa may isang palaging panghahawakang katotohanan.

Binalikan ko ang kasaysayan at binuksan ko aking mga mga tenga sa kuwento ng mga Moro na masasalubong sa daan, makakasama sa opisina, kahuntahan sa mahahabang biyahe sa bus at mga bagong naging kaibigan. May 'Moro' na pala bago nabuo 'Filipino'. May mga kuwento na hanggang ngayon pilit pa ring itinatago sa daigdig dahil sadyang mahirap tanggapin halimbawa ang Tacub Massacre sa Kauswagan, Lanao del Norte. Na puwede ka palang mamuhay sa dikriminasyon at marginalisasyon habang tahimik na nakamata ang daigdig sa iyong sitwasyon tulad ng mga Meranao sa Lanao del Norte. Na nabubuhay pala ako sa isang lipunan na tila national pastime (kasunod ng boksing, pulitika, showbiz) na ng sambayanan ang pumatay ng Muslim. Na maraming perspektibo ang sinusupil at patuloy na pinatatahimik dahil mahirap silang tanggapin.

Marami palang perspektibo na hindi nakarating sa akin. Masyado sigurong malayo ang Maynila sa Mindanao o di kaya'y masyadong matataas ang bakod ng mga unibersidad na aking pinasukan. Ngunit tulad ng responsibilidad na nais na ipataw ng Darangen ikuwento mo ng walang patid ang talambuhay ng iyong mga ninuno at bayan, ang kuwento ay ang bayan at ang bayan ay ang kuwento kaya dalawang silang bibitbitin mo sa gitna ng labanan. Wala kang iiwanang isa.

***

Hindi lang minsan na kung nagugulat ako sa kasalukuyang ginagawa ng mga institusyon ng midya na pag-aari ng mayayamang pamilya, mga principalia, sa salita ni Dante Simbulan, kung paano nila tinuturuan ang taumbayan na kilalanin ang sarili sa punto-de-bista ng Nasyunalismong Filipino. Bayan ni Juan ('Juan' bilang katunog ng 'one' o 'iisa') ang bandera ng isang istasyon ng tv. Mga artista at showbiz personalities ang nagsasalita sa taumbayan kung ano ang kanilang nasyunalismo. Paano si Akbar, Norayda, Saliha sa Bayan ni Juan?

Sa komersiyal na ito na pagbibigay depinisyon sa Nasyunalismo maraming pespektibo ang nailalagay sa gilid. Sila pa rin ang kumikita. Hindi pa rin nabibigyan ng sagot ang ilan sa pinakamahahalagang tanong sa bayan: Sa Nasyunalismong ito na ilang dekada nang niyayakap ng mga Filipino, sino mas nakinabang at patuloy na nakikibang?

Kaya naghahanap ako at sa aking mga akda sa kasalukuyan ng isang perspektibo kung paano ko titimbangin ang Nasyunalismong Filipino. At maari, sa ngayon, siguro mas mabuting tingnan ang Nasyunalismong Filipino sa punto-de-bista ng Bangsa Moro. Marami pa akong dapat na malaman at mahalaga sa kasalukuyan ay nakikita ko ang halaga nito sa aking buhay at aking mga gawain. Isang perspektibo para sa akin ang 'Bangsa Moro.' Para sa akin hindi lang ito pakikipagtunggali ng mga Moro sa isang politikal sa pagsasarili - mahalaga ito sa akin dahil isa itong pakikipagtunggali upang makamit ang kalayaan ng tao. Human freedom. Ang kapayapaan. 'Walang kapayapaan kasi walang kalayaan.' Kaya mahalaga ito sa akin bilang isang Filipino. Kaya mahalaga ito sa akin bilang isang alagad ng Sining. Bilang isang tao na niniwala sa perspektibo at sangkatauhan.

"Mga", Maynila, Maikling Kuwento

2009-08-31T08:59:00.008+08:00

"DARATING ANG PAGKAKATAON at makahahanap din ng trabaho si Lipoy. Ito ang ibinaon niyang paniniwala nang umalis siya sa bahay noong Lunes na iyon. Hindi naman nag-iisa si Lipoy sa ganoong uri ng pagpapatakbo ng isang adlaw; marami sa lungsod na sinisimulan ang adlaw nila sa pananampalataya. Ang makahanap siya ng trabaho ang paniniwala rin ni Lita, ang kanyang maybahay, noong Lunes na iyon. Tiyak na may pagkakataon na makahahanap din ng trabaho ang kanyang bana, sa konstruksiyon halimbawa o sa isang pribadong bahay o sa kahit na sinong masasalubong ni Lipoy sa daan at may ipagagawang anumang sira sa kanilang mga buhay at ari-arian. Ganyan naman talaga ang lungsod na pinaglagakan kay Lipoy: nasa mga dakilang kamay ng pagkakataon ang lahat. " - Mula sa aking kuwentong MGA (Cagayan de Oro City, 2007.)

Nandito ako ngayon sa Maynila para sa napakaraming mga kadahilanan - ang dumalo sa aming grupo NaratiboWriters Bloc, Inc (mga mandudula, makapanood ng dula ng PETA (na hindi na nagawa), makipagkita sa mga kaibigan, sa aking pamilya, sa isang blogger, at dumalo sa awarding Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature (kung saan bibigyan ng Foundation ng parangal ang aking kuwentong 'Mga'). (mga kuwentista), sa

Nagdadalawang isip nga akong bumalik ng Maynila. Nakakapagod at maraming maiiwanang trabaho sa opisina sa Cebu at ayaw ko sanang maglakad-lakad dahil buwan ng aming Ramadan. Ayaw ko mapagod at nais ko lang sanang manatili sa Cebu at magmuni-muni. Pero sige nagpunta pa rin ako. Nabili na ang tiket, sayang ang Palanca, at kailangan ko na ring makita ang mga kasama at kaibigan sa Naratibo.

Ewan ko ba kung bakit nararamdaman ko ito sa Maynila. Parang hindi na ako kumportable sa siyudad. Mas nais ko nang manatili sa Cebu. Sa Cebu kasi nakakasulat ako, nakakabasa, walang masyadong mabigat na mga samahan na tatahiin, walang mabibigat na isyung uukilkilin. Malapit pa siya sa Mindanao. Nasa sentro pa siya ng Visayas, ng Pilipinas.

***

Iba na sa akin ang Maynila, ang magtungo sa siyudad na ito. Hindi ko na yata kaya ang mabigat na pasanin ng lugar na ito - dahil nasa sentro ka at nariyan ang kapangyarihan isinumpa kang magdikta, isinumpa kang magsalita para sa iba, nasa iyo ang kapangyarihan. Ang Pilipinas ay ang Maynila. Malungkot ako.

Siguro dahil kahit na anong gawin ko nandito pa rin ako: isang tawid ng dagat sa Mindanao, isang Bisaya at walang ibang lugar na lulugaran kundi ang mga isla sa Bisayas na sinilangan ng aking mga magulang. Hindi ko alam. Ang tanging Maynila na nanatili sa akin ay ang pagtakas, ang aking wika, at ang pananatili ng ganyang kapangyarihan na magpataw at magdikta. Ano ba ang maging Filipino? Hindi ako siguro ang tamang tao na magtatanong nito. Dahil galing ako ng Maynila. At sa pa rin akong Manileño. Hindi ko marahil mauunawaan ang sagot sa tanong.

***

Minsan tinanong ako sa isang forum pagkatapos ng palabas ng aking dula sa Cultural Center of the Philippines. Isa sa mga miyembro ng manonood ang nagtapon ng tanong. "Naniniwala ba kayo na dapat may isang Bangsa Moro state?" Sana nasagot ko siya nang maayos sa harap ng maraming tao. "I believe in the Bangsa Moro struggle. For me it's not just a struggle for political independence and self-determination. Fundamentally, it is about human freedom - that's why the Bangsa Moro struggle matters to me as a Filipino and it will always matter to me because I am an artist." Hindi lahat katulad ng Maynila - hindi lahat naniniwala na ilalagay sa dakilang kamay ng pagkakataon ang lahat. Hindi nga siguro ako ang pinakatamang tao na sasagot at magtatanong ng Ano nga ba ang maging Filipino.

***

Kung ang Cebuano ang wika na ginagamit ng mas maraming Filipino - bakit hindi ako tinuruan ng salitang Cebuano? Maraming bagay ang hindi itinuro sa akin ng aking eskuwelahan.

***

Humimpil ang bus nang marating nito ang harap ng SM Megamall. Tinanaw ni Edgar ang naglalakigang billboards na nakadikit sa matataas at malalapad na gusali ng mall. “Kay gandang mga nilalang…kay gandang pagmasdan…” bulong niya sa sarili habang pinagmamasdan ang mga modelo na inimprenta sa mukha ng naglalakihang mga tarpaulin.

“Ano ba ang kagandahan?” bulalas ng mama na nasa tabi niya. May katandaan na ang mama at nakasuot siya ng maragang de-kuwelyong polo at may hawak pang maleta na pang-opisina.

Hindi nakapagsalita si Edgar ngunit tila nabasa ng mama ang pagtatanong sa kanyang mukha.

“Ang sabi mo kasi ‘Kay gandang mga nilalang at kay gandang pagmasdan’ ang mga nasa larawan na nakapaskil sa Megamall. Ngayon tinatanong kita, ano nga ba ang kagandahan?”

Nagimbal si Edgar sa mga salitang binitiwan ng mama.

“Teka, wala akong sinasabing ganoon!”

“Hindi mo nga sinasabi pero iniisip mo.”

“Nababasa mo ang isip ko?” Nais na sanang tumayo ni Edgar at lumipat ng ibang upuan. Binalot ng takot ang katawan niya. Sa paanong paraang nalalaman ng mamang ito ang kanyang iniisip.

“Huwag kang mabahala, Edgar. Hindi ako masamang tao. Isa lang akong makata.”

“Kung hindi ka masama paanong…paanong wala na akong maitatago sa iyo?”

“Wala ka talagang maitatago sa akin. At dahil doon hindi na ako masama. Kung masama ako may mga bagay akong hindi nalalaman sa iyo. Halimbawa ang iyong ina, ang iyong ama, at ang iyong mga naging kapatid maging ang iyong asawa.”

Napayukod si Edgar. Tumatagaktak na ang pawis niya sa sentido at tila nagiging maalinsangan na ang panahon sa lungsod na iyon na pinaglakagan sa kanya.

“Ikaw ang masama, Edgar. Binibigyan mo ng mga motibo ang mga tao sa pag-iisip nila tungkol sa iyo dahil hindi mo naman binubuksan ang sarili mo sa kanila. Kaninang umaga may ‘nasilip’ ka sa daigdig…sa kung saan ka nagtatrabaho tama ba ako?”

“Nasilip? Hindi ko maintindihan ang sinasabi mo. Ewan.”

“Nakita mo ang kahubdan ng buhay. May isang nagpakita sa iyo ng kanyang sarili. Iyon ay isang katapangan.” - mula sa aking kuwentong Mga (Cagayan de Oro City, 2007).

***

Naalala ko kung bakit sinulat ko ang kuwentong "Mga." Noong 2007 - paglabas ko Lanao del Norte. Madilim na sa Bulua Bus station. Wala pa ako sa sarili dahil sa isang pangyayaring naganap sa dati kong trabaho. May nakilala akong estranghero. Bisaya. Nagkaroon kami ng maikling huntahan. Tinanong niya ako kung ano ba ang lugar na pinanggalingan ko, ang Maynila, dahil bakit daw ako nasa Mindanao at paikot-ikot sa kung saan- saan. Hindi ko siya masagot nang maayos dahil noon, sa kanyang harapan, nananatili sa akin ang galit. "Hinding hindi ko lilingunin nang may paggalang ang lugar na iyan - ang Lanao del Norte." Ang Cagayan de Oro raw ay ang City of Golden Friendships. Bakit?

***

Mananatili akong tao. Hindi ako mawawala sa mga siyudad na aking dadalawin maging sa siyudad na aking sinilangan at sa siyudad na ibabaon ang aking katawan sa aking kamatayan. Dahil narito ako at nakaharap sa aking sarili - ang mga bayang ito ang aking sarili. Ito ako. Ito ang aking bayan.

Writing and Discipline (Random Thoughts on Theatre and Writing)

2009-06-23T09:04:00.004+08:00

NITONG MGA NAGDAANG linggo hindi ko na naman naupuan ang pagsusulat ng aking nobela. Enero pa lamang naka-set na ang target dates para sa gawaing ito. Maayos na kung kailan ang pagri-riserts, kailan isusulat ang isang kabanata, kailan magpupunta sa ganito-ganyang lugar para maghukay ng mga tala at detalye. Pinag-iipunan na ang printer na bibilhin. Nais kong maging maayos ang proseso ng lahat. Ngunit sa mga nagdaang buwan, maraming mga pangyayari at nangyayari pa rin hanggang sa kasalukuyan at napipilitan akong lumayo sa aking mesa at magtungo sa kung saan at ilaan ang oras sa kung anu-anong mga gawain.

Nagtungo ako sa Cebu, bukod sa trabaho at pagbabalik sa aking pagka-Bisaya, upang magsulat ng nobela at matapos ang isang koleksiyon ng mga maiikling kuwento na naisulat ko sa nagdaang mga taon. Malayo sa Maynila, sa mga kaibigan at sa mga gawain sa teatro. Pero galit ako sa aking sarili ngayon. Hindi ko nasusunod ang aking mga adhikain, ang mga plano, ang mga iskedyul. Maraming oras ang nasasayang at maraming mga pagkakataon at oportunidad ang naiwawaglit. Galit ako sa aking sarili.

Nitong mga nagdaang linggo aligaga ako sa pagpapalalabas ang aking mga dula sa Virgin Labfest. Masaya naman akong may dalawang dula akong ipalalabas sa Virgin Labfest at nagpapasalamat sa lahat ng suporta ng aking mga kasama sa Writers Bloc lalo na kina Rody Vera, Dennis Teodosio, Job Pagsibigan, at sa mga kaibigan ko sa PETA Writers Pool: Glen Mas, Sir Manny Pambid, kay Bing Veloso, Trixie Dauz, Tito George Kabistrante, at sa aming puno na si Tim Dacanay. Iba humila (o mang-agaw) ng oras at lakas ng manunulat ang pagpupursige sa teatro. Lalo na kung hindi ka lang mandudula at nagsusulat ka rin ng mga kuwento.

Ngayon nakikita ko na ang malaking kaibihan ng mga daigdig na aking ginagalawan. Iba ang buhay sa teatro bilang isang mandudula at iba ang buhay na tatahakin sa pagnanais na sana maibalik ko na ang momentum at disiplina sa pagsusulat ko ng fiction. Mahalaga sila sa akin. Ngunit sa ngayon ang nakikita kong pinakatamang perspektibo ay tingnan ang dalawang daigdig na ito na isang challenge na ma-balance ko ang lahat at maipanganak sa daigdig ang dapat na maipanganak na kuwento.

Seryosong gawain sa akin ang pagsusulat. Ito kasi ang itinuro sa akin ng mga kaibigan at kasama sa paglalakbay sa Sining na ito; sa mga kasama ko sa Writers Bloc, sa aking mga kaibigang manunulat at mandudula, sa mga aklat na nabasa at patuloy na binabasa, sa mga pangyayari sa aking lipunan at sa aking kapwa-tao at ang kanilang mga hamon sa mga manunulat. Minsan nalulungkot na lang ako sa aking pagmumuni tulad ngayon kung ginagawa ko nga ba ang dapat na gawin. Sa palagay ko hindi, at hindi pa sapat.

Minsan mas gusto ko ang pagsusulat ng fiction. Hindi ko kailangang makihalubilo sa mga tao, sa ibang tao, sa mga direktor, artista, audience tulad ng karanasan sa pagsusulat ng dula. Iba talaga ang daigdig ng teatro. Mahirap ang makisama at minsan nahihirapan akong makisama. Halimbawa nakasanayan ko na kasi sa Writers Bloc na kailangan marunong kang makipagbalitaktakan, alam mo kung paano mo ipaliliwanag ang iyong dula, ang iyong proseso, ang pulitika at perspektibo ng iyong mga gawain. Naka-abang palagi ang mga kasamang mandudula. Kailangan handa kang ipabasa ang dula mo kina Rody Vera, Nick Pichay, at ilan sa mga mandudula ng Writers Bloc. Ganoon din sa Writers Pool, handa ka sa mga puna at pamumuna. Sa mga praktikal na tanong ni J. Dennis Teodosio na hihilahin ka sa lupa, sa karanasan ng tao, mula sa alapaap ng mga ideya at idelohiya.

Ganito ang kinamulatan kong daigdig ng mga mandudula. Kaya minsan nahihirapan akong makipag-usap sa mga direktor na tila walang masabi sa aking dula, hindi makapagsimula ng balitaktakan sa akin sa dula, sa tearo, sa pulitika at sa mga isyung nagaganap sa daigdig. Minsan dito pa nagsisimula na nawawala ang pagtitiwala ko sa kung nasa tamang kamay ba ang aking dula. Ito ang trahedya. Sa tao, sa kaibigan, lagi kong hinahanap ang taong may opinyon, may perspektibo. Mahalaga kasi sa akin ang perspektibo at opinyon. Madali akong mahulog sa taong may interesanteng opinyon at perspektibo lalo na kung ito'y may pinanggagalingang karanasan. Ganito kasi ang aking mga kaibigan, ang mga kasamang mandudula na hinahangaan at sinasamahan.

Kaya minsan mabuti pa ang pagsusulat ng kuwento, ng nobela at ng maiikling kuwento. Masaya bagaman magastos at nakakapagod ang magriserts, ang maupo maghanapon para sa isang kabanata, ang mag-isip sa mga tauhan at magbasa ng mga aklat. Ang lungkot ng pag-iisa ngunit hindi naman nakababagot sa mesa. Wala kang ibang kalaban kundi ang sarili mo, ang wika, ang pag-iisa, ang pisikal at emosyonal na pagod, ang oras.

Nais kong maging isang nobelista, maging isang manunulat at makapaglimbag ng mga aklat. Ganito ko nakikita ang sarili ko ilang taon mula ngayon. Ngunit kailangan ko ng focus, marahil. O ng disiplina. Hindi ko alam. Naalala ko ang sabi sa akin noon ng kaibigang manunulat na si Edgar Calabia Samar na nang matapos niya ang kayang nobela saka niya naisip na wala pala siyang ibang nagawa at naisulat sa panahon na sinusulat niya ang Walong Diwata ng Pagkahulog. Isa rin kasing makata si Samar.

Sa ngayon, hinihintay ko na lang na matapos ang Virgin Labfest at makabalik muli ako sa aking mesa at magpatuloy sa aking gawain. Insha Allah matapos ang lahat bago ang Agosto (hindi ako magsusulat ng kahit na ano sa panahon ng aming Ramadan bilang panata.) Nais ko kasing gugulin ang huling dalawang buwan ng taon sa pagre-rebisa. Ngunit hindi na yata ito maisasakatuparan. Pangako ko kay Sir Manny Pambid na may nobela na ako sa Oktubre pagbalik sa Maynila.

Anupaman, masaya pa rin ako sa daigdig ng pagiging isang manunulat - obhetibo mang puna o may halong nostalgiya. Ito pa rin ang aking nais, sa buhay, sa sarili, at sa nais na tunguhin sa susunod pang mga panahon. Mabuhay ang malayang pag-iisip. Alhamdullilah.

So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Santiman a Tadman : Ars Poetica kay Abdul Rahman Macapaar

2009-06-20T20:11:00.009+08:00

NGAYONG HUNYO, IPALALABAS sa kauna-unahang pagkakataon ang aking dula sa Cultural Center of the Philippines bilang official entry sa 2009 Virgin Labfest na isang ars poetica kay Abdul Rahman Macapaar at iniaalay ko na rin sa kanya bilang isang Filipinong mandudula.

Nais ko sanang i-repost ang isang entry sa blog ko noong Agosto (na sagot ko noon sa post ni Amina Rasul sa Kusog Mindanao yahoo egroup na siyang nagbigay sa akin ng inspirasyon na ipagpatuloy ang pagsusulat nitong dula - nasa ibaba.)

Sinimulan kong seryosong upuan ang dula noong Agosto matapos makita sa telebisyon at mga pahina ng mga pahayagan sa Maynila ang mga imahen ng Lanao del Norte. Naging aktibo rin ako noon sa mga egroups na tinatalakay ang naganap na 'karahasan' sa ilang bahagi ng Lanao del Norte at Mindanao. Iyon ang buwan na ipinahinto ng Supreme Court ang 'maniobra' ng mga aking pamahalaan sa peace process sa Mindanao (sa katauhan ng MOA-AD).

Nakita ko na namang muli ang Lanao del Norte at ang kanyang mga imahen - ang Lanao del Norte sa mata ng gubyerno, ng Nasyunalismong Filipino, ng karahasan noong Agosto. Ngunit hindi na ako maililigaw ng mga imahen na ito. Hindi na. Pumasok muli sa akin ang mga masasamang alaala ko noon sa Lanao del Norte, ang lahat ng aking nakita, naramdaman, at ang pagiging saksi sa isang malawakang karahasan ng diskriminasyon, marginalisasyon, pagsupil ng mga katotohanan at malulupit na kasaysayan sa mga Meranao, ang hypocrisy ng 'peace and order', at ang pagtatago sa katotohan.

Noong Agosto, hindi 'iyon' ang Lanao del Norte para sa akin. Ang tunay na kalupitan sa Lanao del Norte ay makikita sa mga panahon ng impokritong 'peace and order', sa lupit ng kanyang mga naratibo, sa mga sinusupil niyang katotohanan sa madla, sa akin, sa daigdig.

At nais kong mangusap noon sa katotohanan ng aking Sining. At nais kong mangusap sa isang tao na nagturo sa akin, muli, na maraming katotohanan at damdamin ang itinatago at patuloy na itinatago sa akin ng Lanao del Norte, ng aking gubyerno, ng aking Nasyunalismong Filipino. Kaya siya nariyan sa aking harapan, nakapaskil ang kanyang mukha sa mga istasyon ng tren sa sang-kamaynilaan. Na tila isang siyang torogan na magpapaalala sa amin kung bakit siya naririyan, bakit may mga 'rebelde' sa aming bayan, na may alternatibong katotohanan na pilit itinatago ng sambayanan, na may katotohanan na sinusupil ng gubyerno maging ng ibang naratibo na galing mismo sa Mindanao.

Kaya may karahasan. Kaya may gulo. Kaya may kalungkutan at dalamhati. Hindi ganoon kalayo ang Mindanao sa Maynila, sa ibang bahagi ng bansa. Kung bakit hindi naririnig ang mga pagsusumamo, ang mga sigaw, ang pag-asam sa kalayaan dahil isinara na ang mga puso, hindi na nakinig, nakapinid na ang mga mata, itinikom na ang mga bibig. Hindi na pinakinggan ang mga Moro nang sila na ang nagsalita. Ang sakit ng tadyang ay sakit ng buong katawan.

At nais kong mangusap sa kanya sa isang dula na aking Sining. Mayroon akong paggalang sa kanyang maratabat. At mananatili ang paggalang na iyon hanggang sa naniniwala siya sa kalayaan. Sa akin isa siyang Bangsa Moro. Isang matikas na kritisismo sa mga saliwang mithiin at pundasyon ng aking nasyunalismo. At nais kong ipaalam sa kanya, paulit-ulit, na kung ano man ang iyong ipinaglalaban baka sakaling iyan din ang magpapalaya sa amin bilang mga Filipino. Ang hatid niya sa akin ay isang katotohanan. Ang hatid niya sa akin ay isang pag-udyok na alamin ang mga itinatagong lihim ng aking bayan. Walang pasubali, walang paghingi ng kapatawaran.

At narito ang isang pag-aalay, maaring nagkamali ako sa aking mga sinasabi - o maaring tama rin ang aking sinasabi. Ang mahalaga sa ngayon ay ang Sining, ang pagkatao, ang katotohanan, at ang dignidad ng mga taong naniniwala sa kalayaan, tunay na kapayapaan, at isang maayos na lipunan. Alhamdullilah.

(Below is a response to a Moro woman's entry to a thread in an egroup which I am a member. The Moro woman described her and her family's experiences during the war between the government and the Bangsa Moro freedom fighters in the '70s. The thread started when a Filipino asked something on the Moro governance after the carnage in Lanao del Norte just weeks ago. I have some slight changes. Read on - RB).

THERE ARE CERTAIN narratives that escape us despite of the many horror stories that we heard or read in books - one of them is the one below. Of course we have to find the most appropriate ways of telling and re-telling the stories - telling it in a way that it will push listeners and readers to go beyond the Self and try to manage to enter in another domain or perspectives. Unfortunately these narratives failed to get into more popular media such as dailies, tvs, films, theatre and popular literary forms and artistic endeavors.

When I was young my concept of 'Mindanao' was that the one popularized by a group ASIN (which was a favorite of some old aunties and titos of the house) then I was bombarded with small stories of war with MNLF and 'those people who are taking away my country'. Years after listening to ASIN - I can no longer accept 'Ako'y may dala-dalang balita galing sa bayan ko..." as someone speaking to me, a Filipino, a Manileño, the 'realities' Mindanao. Or, 'Kapwa Filipino ay pinapahirapan mo' that pushed me to asked who is this 'kapwa Filipino na nagpapahirap sa kapwa Filipino?' - and I discovered that this is just one of the many voices in Mindanao - a 'settler's point of view' of Mindanao. A Bisaya telling everybody about the 'Mindanao'. And these songs and the perspective they carry are so popular that it pushes away other voices at the margins, including that of the Moro.

The problem with Mindanaoans when they talk about their experiences in the many forms of media possible is the seemingly absence of the Self, of the internal introspection of a human person. The central goverment is also a culprit, or the main culprit, for this situation - government agencies supporting 'artistic' and 'cultural endeavors' that promote certain perspectives. One time I asked a certain government official from a government agency for some information on how can I acquire grants on certain research I am inclined to undertake for my play on how an ordinary Filipino sees the Bangsa Moro struggle and he said - 'Kung magu-unite sa amin we support it, but if not hindi.' Unite, as it was told to me - the topic of my work should teach and adhere to a certain perspective. 'Unite' is a very tricky word so as 'peace and order' - it means differently from various perspectives. A 'peace and order' in Iligan, Linamon, Kauswagan, and Kolambugan (places I've been to and write cylcles of plays capturing the 'soul' of the place) is different from the 'peace and order' from a Kagan Bangsa Moro friend I met in a conference in Manila. Or that from a Meranao Bangsa Moro student from MSU-Marawi that become my literary comrade.

So the failures of popular literary and artistic forms of a city that claims to be 'Christian', 'Modern' and 'with peace and order' were manifested when someone spoke of freedom and ancestral domain - everyone rushed to their streets and rally against it without letting 24 hours to pass by where they can discuss and think of what happened. Yes, they were not included in the process nor consulted, that's the fact. But the display of bigotry and suppressed hatred were suddenly, in a sweeping intervention from corrupt leaders, have been apparent. So, it was manifested also recently, violently - what happened to the three municipalities in Lanao del Norte.

It is not to pardon the act but beyond it there is an 'invitation' - an invitation for us that we failed to listen, that we failed to provide a venue, legitimate or not, for people to tell their stories, their perspectives, the horrors of their sadness, the hidden and suppressed anger passed on from one generation to another.

Who's to blame for this debauchery? It is the failure of a society to provide a venue where the Self can locate 'itself' from the universe of all this rushing events. The Self subordinated to history - again and again. The Self subordinated to overpowering censors of powerful regime/s.

Pardon my indiscretion: So, do you think the Bravo is a bravo for Silenced chose to become an Artist more than to be reduced to an artifact of history? I dread to even welcome the act of processing the answers in my mind.

_______________________________

Ang So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman ay ipalalabas sa Tanghalang Huseng Batute (Cultural Center of the Philippines) sa June 23 to July 6 ng 2009 Virgin Labfest ng the Writers Bloc, Inc, Tanghalang Filipino, Cultural Center of the Philippines. Dalawin ang website http://www.virginlabfest.com/. Ang dula ay sa direksiyon ni Riki Benedicto kasama ng musika ng Bailan ("Tagulaylay sa Kamatayan ng Iyong Maratabat").

2009 Virgin Labfest Plays (This June at the Cultural Center of the Philippines)

2009-05-31T21:57:00.002+08:00

The Virgin Labfest is a venue for playwrights, directors and actors to bring to life 'untried, untested, unpublished and unstaged' one act plays. The festival is sponsored by the Cultural Center of the Philippines, Tanghalang Filipino, National Commission for Culture and the Arts, and The Writers Bloc, Inc.

SET A School of Life (Mga Dulang Walang Pinag-aralan)
June 23: 3pm, 8pm
July 4: 8pm
July 5: 3pm

MPC ni Job Pagsibigan, to be mounted by the Dulaang Sipat Lawin
Humdrum pupil Felix Bakat is already the brightest student in the sub-
standard Mababang Paaralan ng Caniogan or MPC. He and his two other
friends, Erwin & Didai, had the misfortune of being the only three
students to report to their class one stormy school day. Their
teacher, the terrifying Miss Magnaye, prepares them for her teaching
demo which she and her students are scheduled to present before their
visiting school superintendent, Mr. Catacutan.
On the day of the teaching demo, Erwin & Didai plan to steal from Miss
Magnaye’s stock of canned goods; a business the teacher keeps to
augment what she earns from the profession she herself despises. But
just when Mr. Catacutan is already enjoying the teaching demo, Erwin
and Didai are found out. Miss Magnaye points to Felix as the one
behind the conspiracy. How the children are eventually cleared of
the mischief is no small help from the school’s legendary ghost,
Pilita and the violent storm that ties Pilita’s fate to that of Miss
Magnaye.

Ang Huling Lektyur ni Misis Reyes ni Tim Dacanay, director Hazel
Gutierrez
A high school music teacher at the crossroads of life decides to
retire. She faces her class for one last session and improvises a
lecture on a topic she considers most important for her audience: sex.

Pandaraya ni Oggie Arcenas, director Roli Inocencio
Isadora, a student who is about to graduate summa cum laude from a
prestigious university is accused of cheating during an examination.
The accuser is Amor, an underachieving student, and the campus slut.
The two face-off before the Student Disciplinary Tribunal which is
hearing the cheating case. As the hearing unfolds, secrets are
revealed, and a jaded society’s value system takes the spotlight.

SET B It's Complicated (The Buhul-Buhol Trilogy)
June 24: 3pm, 8pm
July 3: 8pm
July 4: 3pm

Salise ni J. Dennis Teodosio, director: Roobak Valle
A laptop was stolen. In a desperate attempt to retrieve it, a soap
opera writer discovers a life story that's stranger and juicier than
the teleseryes he's been writing.

Ang Mamanugangin ni Rez ni Clarissa Estuar, director: Paolo O'Hara
Enter Pinay’s world, which for most of the day is compressed into a
small bag/shoe repair stall she manages at a mall. Here, even simple
dreams seem out of reach, and simple Pinay constantly just fades into
the background. She makes one last ditch effort for something she
truly wants, or rather someone she truly wants only to question why
she set her aspirations on that one man, of all people.

So Sangibo A Ranon Na Piyatay O Satiman A Tadman ni Rogelio Braga,
director Riki Benedicto
Written by a Filipino playwright as an ars poetica to a Bangsa Moro
freedom fighter Abdul Rahman Macapaar is a story of love, lost and
remembrance. Stella, a hooker from the university belt during the
Martial Law years remembers the 1971 Tacub Massacre in Kauswagan,
Lanao del Norte, Abdul Rahman who longs for a Ranao he left to pursue
a dream in Manila, and Aling Ella a spinster who remembers a lost love
that haunts her like a ghost. So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman
a Tadman is both a story of how ordinary people struggle for love,
self-respect, freedom and maratabat amid a nation that harbors a dark
past and an invitation to a journey in one of the sordid histories of
Filipino Nationalism against the Bangsa Moro people.

SET C Blood Sports (Trilohiyang Dinuguan )
June 25: 3pm, 8pm
July 3, 3pm
July 5: 8pm

Kitchen Medea ni Kiyokazu Yamamoto, director: Yoshida Toshihisa

Doc Resurrecion: Gagamutin ang Bayan ni Layeta Bucoy, director: Tuxqs
Rutaquio
With the desire to introduce positive changes to his community, Doc
Resureccion ran for Mayor. Unfortunately, his cousin, Boy Pogi
Resureccion ran as a nuisance candidate challenging Doc Resureccion' s
chances. Bearing gifts and promises of a better future, he tries
persuading his cousin to withdraw his candidacy only to find out that
the community he so wanted to help desires a different path for itself.

Asawa/Kabit ni George de Jesus III, director George de Jesus III
Two middle-aged women, Via and Vanessa, confront each other about the
man they both loved for more than 25 years. Through a scathing
conversation, resentments and regrets surface like land mines forcing
both women to evaluate the immutable choices they made in the name of
love, the unbearable burden of hope, and the contentiousness of
believing in a man's fidelity.

SET D The Family That _______s Together (Tatlong Dulang Walang Diyos)
June 25: 3pm, 8pm
July 3, 3pm
July 5: 8pm

Boy-Girl ang Gelpren ni Mommy ni Sheilfa Alojamiento, director Carlo
Garcia
Two kids, caught in adult infidelity games, took time off away from
their errant father's house and spend a vacation one summer in their
divorced mother's place in another city and get to know her and her
girlfriend.

Maliw ni Reuel Molina Aguila, director Edna Vida
How does one close a chapter still to be written? Five years after the
forced-disappearanc e of her eldest daughter, a mother confronts this
question. The play is set after her family celebrates her eldest
daughter’s 30th birthday.

Cherry Pink and Apple Blossom White ni George Vail Kabristante;
director: Paul Santiago
This is a document of the times when club entertainers in Japan used
to pick yen from the walls of clubs to be remitted to their families
back home for saving or for squandering. It zeroes in on former
entertainers husband and wife Jay-Ar and Leizl and their dream to go
back to Japan which has become an impossibility, given that the
Japanese government has absolutely made it difficult now for anyone to
work there as club entertainer. Hinting at Chekovian absurdities &
humor , the characters continue dreaming and role-playing to relive
the good old days. In laughing at themselves and acting “up” and
“out” the dark humors and their memorable past in Japan, these two
characters find their plight less painful to bear.

SET E Life is a Trap (Three Plays in Search of Escape)

June 27: 3pm, 8pm
June 30: 8pm
July 1: 3pm

Isang Araw sa Peryahan ni Nicolas B. Pichay, director: Chris Millado
Zaldy and Toni, two friends whose family members have been the victims
of forced disappearances, amble along a jologs Peryahan. They grope in
the dark shadow of a world weighed by uncertainties and fear.
Engaged in the ritual of forgetting, the two friends' undefined
relationship adds a nagging ambiguity in their lives making it
difficult for them to define a future. Hope, for them can be a tricky
sleight of hand; a slow and treacherous rickity ride to hell.

Paigan ni Liza Magtoto, director: Sigrid Bernardo
Fagen ("Paigan"), an Afro-American soldier who deserted his camp to
fight side-by-side with the Filipino revolutionaries, is wanted by the
Americans for the price of $600-- a hefty sum at the time. Desperate
for money, Pedring captures Fagen and is set to behead him when Tacio,
a former comrade, and the Filipina wife of the captive beseech him.
The play explores a possible scenario posed by historical essays on
the true-to-life story of the guerilla fighter who defected to our
side during the Filipino-American War.

Hate Restaurants ni David Finnigan, director: Victor Villareal
Hate Restaurants is a command. Hate restaurants. Hate them. This play
follows the trials and tribulations of a small pancake restaurant
during the biggest breakfast of the year. Head chef and restauranteur
Louise is incapacitated after an unfortunate encounter with a giant
rat, leaving waiters Louise and Billy and mild-mannered kitchen-hand
Toby to handle a booking of 70 businessmen who are suspiciously picky
in their requirements

The Virgin Labfest 4 Revisited set of three plays include
June 28: 3pm, 8pm
July 1: 8pm
July 2: 3pm

Floy Quintos's Ang Kalungkutan ng mga Reyna

Rogelio Braga's Ang Bayot, Ang Meranao at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte.

Job Pagsibigan's Uuwi na ang Nanay kong si Darna

STAGED READINGS

Tim Dacanay's adaptation of Harold Pinter's Betrayal: Kataksilan
Joshua Lim so's adaptation of Alfred Jarry's Ubu Roi: Noong Minsan May
Nanungkulan sa San Lazaro
Joel Trinidad's musicale: Breakups and Breakdowns

SPIT will also come up with an improvisational devised piece.

Anthology includes 15 plays. I selected and edited the plays for the
volume, in consultation with former TP Artistic Dir Dennis Marasigan.
The anthology will be launched on June 23, 2009, the opening day of
the Labfest. The anthology contains:

Year 1:
Rite of Passage by Glenn Mas
Geegee at Waterina by J. Dennis Teodosio

Year 2:
Ang Unang Aswang by Rody Vera
The Palanca in my Mind by Job Pagsibigan
Tres Ataques de Corazon (The angina Monologues) by Nicolas Pichay
Hubad by Liza Magtoto and Rody Vera

Year 3:
Mga Obra ni Maestra by Njel de Mesa
Three sisters: Isang Noh by Yoji Sakate
Teroristang Labandera by Debbie Ann Tan
Ellas Inosentes by Layeta Bucoy

Year 4:
Pamantasang Hirang by Tim Dacanay
Dong-Ao by F. Sionil Jose
Masaganang Ekonomiya by Allan Lopez
Ang Bayot, Ang Meranao at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na
Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte by Rogelio Braga
Ang Kalungkutan ng mga Reyna by Floy Quintos

For details on the Virgin Labfest, call 8321125 loc. 1600 or 8323661. Nikki Torres at 8321125 loc. 1607 or 832-2314 or email http://us.mc519.mail.yahoo.com/mc/compose?to=drama_ccp@yahoo.com.

2009 Virgin Labfest Plays

2009-05-31T16:27:00.006+08:00

MAYROON AKONG DALAWANG dula ngayong taon sa Virgin Labfest (VLF) sa Cultural Center of the Philippines. Ang isa ay isang bagong dula at ang isang naman, reprise sa performance nito last year. Ang VLF 09 ay gaganapin mula June 23 hanggang sa July 5. May labing limang (15) dulang ipalalabas, public readings ng mga full length plays, book launch ng Virgin Labfest Anthology, at writing workshop. Ipalalabas lahat ang mga dula sa Tanghalang Huseng Batute (THB) sa CCP mismo.

Sana'y maging successful muli ang Virgin Labfest ngayong taon at dayuhin muli ng mga taong mahilig manood ng dula at iyong nais makisilip sa kung ano nga ang kontemporanyong anyo, tema, sensibilidad ng teatro sa ating bayan. Ang VLF ay festival ng mga 'untried, untested, and unpublished' plays.

Ang VLF ay hinahandong ng aming grupo, The Writers' Bloc, Inc isang samahan ng mga mandudula, ng Cultural Center of the Philippines, at National Commission for Culture and the Arts. Narito ang dalawa sa aking mga dula:

Ang Bayot, ang Meranao at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte (2008) with Joey Paras and Arnold Reyes directed by Nick Olanka. June 28 3PM and 8PM, July 1 8PM, July 2 3PM. An unusual rendezvous of two beautiful and sharp-tongue outspoken creatures living at the margins of our society. Take a peak on their engagement as they courageously travel— devoid of any inhibitions, political correctness, and social graces—that rough and 'older than history' roads of discrimination, hypocrisy, bigotry,social divides, corruption and unspoken violence to arrive in a decent friendship. Ang Bayot, ang Meranao, at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte is a bitter yet funky peppered with a Radio Active Sago Project kick-ass take on the cruelties of our society that condones discrimination which is definitely not so cool.

The play got 5 Gawad Buhay Nominations in 2008 and two nominations for Best Actors in 2008 Aliw Awards (Joey Paras won as Best Actor).

So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman (2009) directed by Riki Benedicto. Written by a Filipino playwright as an ars poetica to a Bangsa Moro freedom fighter Abdul Rahman Macapaar is a story of love, lost and remembrance. Stella, a hooker from the university belt during the Martial Law years remembers the 1971 Tacub Massacre in Kauswagan in Lanao del Norte, Abdul Rahman who longs for a Ranao he left to pursue a dream in Manila, and Aling Ella a spinster who remembers a lost love that haunts her like a ghost. So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Santiman a Tadman is both a story of how ordinary people struggle for love, self-respect, freedom and maratabat amid a nation that harbors a dark past and invitation to a journey in one of the sordid histories of Filipino Nationalism against the Bangsa Moro people.

Ang bago kung dula ay ang ikatlo sa trilohiya ko ng dula (pagkatapos ng Sa Pagdating ng Barbaro at Ang Bayot, Ang Meranao at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte).

Ang So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman ay dulang naisulat ko patungkol sa mga uri ng relasyon mayroon tayong mga tao at kung paano nga ba natin lilingunin ang isang malungkot na karanasan, halimbawa ang karahasan o ang nawala o nalimot na pag-ibig. Isa itong dula na 'challenge' baga ng direktor ko noong isang taon (Nick Olanka) na sumulat naman daw ako ng 'love story' na play. Kaya sinubukan kong ukilkilin ang mga tagong bahagi ng aking alaala at gawing inspirasyon sa bagong dula.

Ewan. Mahirap ang sumulat ng 'love story' lalo na kung isang napakalayong karanasan sa iyo ang pag-ibig, ang umibig, at ibigin. Ayaw ko namang magpanggap na alam na alam ko na talaga ng pag-ibig at ang lahat ng kompleksidad nito bilang damdamin at bilang isang pisi na magbibikis sa mga rela-relasyon. Ni hindi ko nga alam ang pakiramdam ng inibig na higit pa sa pag-ibig na kayang ibigay sa iyo ng iyong mga kamag-anak at mga magulang at kaibigan.

Sa dulang ito inspirasyon ko rin ang Abdul Rahman Macapaar. "Ang" ginamit ko dahil hindi ko naman siya kilala bilang tao. Insipirasyon ko ang Abdul Rahman Macaapar -- ang lahat ng sinisimbolo niya sa akin sa personal na lebel, pulitikal, at maging sa aking Sining. Mahalaga marahil ang Abdul Rahman Macaapar sa akin sa mga susunod na paglalakbay ng aking pagsusulat.

Sana sa darating na Hunyo sa VLF, mapangatawanan ng dula na ito na nakasulat ako ng isang 'love story' at isang dula na mangungusap sa daang tatahakin ng aking pagsusulat (ng dula at ng mga kuwento sa mga susunod pang taon na darating sa akin insha Allah.)

Hindi ko alam pero ibibigay ko na lamang sa mga manonood ang pagpapasiya. Magkita-kita nawa tayo sa Virgin Labfest.

Dula at Pagtitiwala

2009-05-24T15:41:00.004+08:00

DALAWA SA AKING mga dula ang ipalalabas ngayong taon sa Virgin Labfest sa Cultural Center of the Philippines sa Hunyo ayon kay Rody Vera, ang festival director. Ipalalabas muli Ang Bayot, Ang Meranao, at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte at ang bago kong dula, So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman. Si Nick Olanka muli ang director ng habal-habal play at si Rikki Benedicto naman ang sa So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman.

Medyo challenging sa akin (at sa aking direktor) ang sitwasyon ko ngayon sa Virgin Labfest, malayo kasi ako sa Maynila. Nandito ako sa Cebu City. Mahalaga kasi sa akin ang makausap ang direktor at ang mga artista sa dula. Minsan marami kasi silang tanong. Minsan, mas mabuti na ako na rin ang magpaliwanag. Anupaman, challenge sa akin ang sitwasyong ito dahil kailangan kong gamitin ang teknolohiya at ang walang kamatayang virtue ng pagtitiwala. Pagtitiwala sa aking direktor, sa mga tao sa produksiyon at sa mga artista sa aking dula.

Pagtitiwala sa aking Sining.

Lagi kong sinisimulan ang ritwal sa mga theatre company na gumagamit ng aking piyesa ang pagpapaalala na tayo ay mga Filipino, mga Manilenyo, at ang iba ay mga Kristiyano at ating dula ay mangungusap ng Mindanao, ng mga Bangsa Moro - kailangan sensitibo tayo sa cultural at religious nuances sa dula maging ang historical context ng mga sitwasyon. Kaya binabasa ng mga kaibigang Meranao sa Marawi City ang dula at patuloy ko itong nirerebisa kahit nagsisimula na ang rehearsal (iba ang script na ginagamit noon nina Angeli Bayani at Eric dela Cruz sa script na hawak ng ibang tauhan sa dulang Sa Pagdating ng Barbaro dahil hindi pa dumarating ang responses ng mga readers mula sa Marawi), kaya hindi puwedeng magdagdag at magbawas ng linya ang mga artista. Kailangan may Moro sa produksiyon at matuto tayong makipag-usap sa mga Moro na hindi natin kailangan mag-impose at mag-assume.

Malimit akong umuupo sa harap ng direktor at tinatanong ko sa kaniya kung ano ang kanyang perspektibo sa aking dula. Mahalaga sa akin na nauunawaan ng direktor ang pulitika, konteksto, maging ang mga religious at cultural nuances sa aking dula, maging ang inaasahang responses ng manonood sa dula. Kailangan laging handa. Kailangan maging sensitibo. Minsan hinahikayat kong mag-riserts ang direktor at ang mga artista - ano ang maratabat, ano kasaysayan ng Lanao, ang ano Bangsa Moro. Mahalaga sa akin ang sensibilidad ng direktor dahil doon ko rin nauunawaan kung paano ko nga ba aayusin aking akda dahil ang Virgin Labfest ay isang proseso.

Masaya ako sa ganitong proseso dahil nakikita ko rin ang sensibilidad ng kapwa Filipino na naninirahan sa Maynila kapag pinag-uusapan ang mga Moro.

Ngayon ko lang nararamdaman ang maging malayo sa Maynila, malayo sa mga entablado. Hindi ko alam pero nais ko na lang isipin na magiging maayos ang lahat, baka nga hindi pa ako makapunta sa Maynila sa festival. Kahit wala ako sa rehearsal, sa first reading para sagutin ang tanong ng mga artista, sa technical dress rehearsal, sa chikahan kasama ang mga kaibigang mandudula sa Writers Bloc, Inc. at sa PETA Writers Pool, iisipin ko na lang marahil na ganoon talaga siguro. Magtiwala.

Sa lahat ng dula na naisulat ko sa mga nagdaang taon ang So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman ang pinakamahirap. Mahirap dahil mabigat siya sa dibdib at sa isipan. Paano ba itatanong sa sariling bayan ang isang krimen na maging siya ay pilit niyang itinatago sa pinakakubling bahagi ng kanyang kasaysayan? Paano mo itatapon sa daigdig ang isang uri ng karahasan na walang pagkondena sa sarili mong bayan? Paano mo uukilkilin sa sarili mo ang nakatagong karahasan sa pinakamalalim na bahagi ng iyong pagkatao - ang maging isang Filipino sa harap ng isang Moro?

Kagabi, hindi ako makatulog, naglakad-lakad ako, paikot-ikot sa harapan ng Redemptorist Church at Mango Avenue. Hindi ko alam pero parang may bumabagabag sa akin. Mabigat ang aking dibdib. Nalulungkot yata ako dahil sa pag-iisa sa isang malayong lugar o iniisip ko lang ang aking dula at ang ilang dula na naisulat sa nagdaang mga taon. Biglang nagtext sa akin ang isang kaibigang Meranao na nasa Marawi City; nagpapasalamat sa dula na natapos niyang basahin sa hapon. Siya palagi ang nagbabasa ng aking mga dula at nagbibigay ng mga komento. Marami siyang sinabi bilang isang Meranao, bilang isang Moro, at sa dula na kanyang nabasa. Hindi ko alam kung paano siya sasagutin. Sinabi ko na lang sa kanya na ako ay Filipino at mahirap ang dulang iyan para sa akin. Nais kong lakbayin ang aking damdamin, bakit ganoon na lamang ang aking nararamdaman. Siguro, dahil parang wala akong kakampi. Walang nakauunawa sa akin. O, wala nakauunawa sa akin at sa kung saan ako nanggagaling. Ewan.

Ngunit wala akong dapat na isipin sa ngayon kundi ang magtiwala sa aking Sining at marahil ito rin ang magliligtas sa akin. Muli, magtiwala. Kailangan kong matutunan ang mamuhay nang mag-isa.

Interview

2009-04-09T07:29:00.005+08:00

SA LOOB NG isang History Department sa loob ng isang Katolikong unibersidad na nasa isang Katolikong siyudad, siyudad na nasa isang Katolikong bansa.

Historian: So, you are good as pass.

Applicant: Thank you, sir. Thank you.

Historian (habang sinisipat ang application papers na matagal na niyang nabasa): I see here...I see here that you are...a Muslim. Right! A Muslim!

Applicant: Ah, yes sir.

Historian: Ah s'an ka sa Mindanao?

Applicant: Ay hindi po. I'm from Manila.

Historian: I sensed that you are Tagalog.

Applicant: No, sir. My parents are Visayan: my mother is a Waray and my father is a Negrense. But I was born and raised in Manila.

Historian: Ah you're a Balik-Islam.

Applicant: No, sir. I am a Muslim.

Historian: But you are from Manila?

Applicant: I am a Filipino Muslim.

Patlang.

Historian: Any field of specialization in case you start your studies here?

Applicant: I want to study the Kagan Bangsa Moro...yes, Kagan History, sir.

Historian: Ah, Filipino Muslims in the South. That's interesting. We have students here from Mindanao and professors specialized in Filipino Muslim's history in the South.

Applicant: No, sir, Moro History.

Historian: Filipino Muslim's history in Mindanao.

Applicant: Moro History, sir. Not Filipino.

Sa loob ng isang History Department sa loob ng isang Katolikong unibersidad na nasa isang Katolikong siyudad, siyudad na nasa isang Katolikong bansa... may dalawang Pilipinong hindi nagka-intindihan.

Jabidah Massacre Celebration (Post Mortem)

2009-04-03T07:10:00.012+08:00

ISA SA MGA napakalaking bagay na hindi ko nagawa sa taong ito ang ay ang dumalo muli sa anibersaryo ng Jabidah Massacre sa Corregidor Islands sa Bataan. Mahalaga ang pagtitipon na ito sa akin bilang tao, isang Filipino, at isang manunulat. Marami kasi akong natututunan sa paglingon sa isang bahaging ito ng aking kasaysayan. 'Aking' ang ginamit ko na ang ibig kong sabihin kasaysayan ng Pilipinas at ng mga Filipino. Mahalaga na sa akin ngayon na alam ko kung paano titingnan ang Jabidah Massacre: sa perspektibo ng kasaysayan ng Bangsa Moro at sa perspektibo ng kasaysayan ng mga Filipino. Hindi sila iisa.

Ngayong taon lumiban ako sa piging. Nandito kasi ako sa Cebu at nagtatrabaho. Nais ko mang bumalik ng Maynila at dumalo napako ako sa mga gawain sa opisina. Anupaman sa isang sulok ng aking silid inisip kong muli ang aking mga karanasan sa piging. Noong Marso, 2008. Sa Corregidor at maliit at maikli naming huntahan ni Jabin Arula. Naaalala ko noon sa aming usapan kung paano niya inilahad ang mga pangyayari. Ang taas ng araw, ang kulay ng usok, ang mga kapit-bahay niya noon na sumama sa kanya para maging 'sundalo', ang pangako na babalik na sila sa Tawi-Tawi. May mga bagay na hindi pinag-uusapan ng mga Filipino dahil masakit ding itong tanggapin sa sarili; may mga kasaysayan na pilit nating kinalilimutan dahil sadyang takot tayong magpatawad at humingi ng tawad. Kay daling lumimot at magpanggap na dadaloy ang buhay nang pasulong.

Dumalo ako noon sa Jabidah Massacre celebration dahil may mga bagay akong nais matutunan sa isang karanasan. Sa mga panahong iyon marami kasi akong tanong, sa sarili, sa nangyari sa akin sa dating kong trabaho, sa mga kalsabahiang nasaksihan ko noon sa mga Meranao sa Lanao del Norte. Nitong mga nagdaang araw kasi hindi ko na naman madisiplina ang aking sarili na tapusin ang aking dula na So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman para sa Virgin Labfest sa Hunyo. Hindi ko alam kung bakit pero may suspetsa ako na may kailangan akong balikan sa aking kasaysayan. Hindi hadlang ang Cebu at ang kakaibang daigdig sa lugar na ito para maiwaglit ang mga dapat tapusin at ipinangako sa sariling personal na pakikibaka. Maraming boses ang pinatatahimik sa bayang ito. Ayaw ko nang dumagdag. Maraming pagbabalat-kayo. Maraming hiindi itinuro sa akin ang mga paaralan at unibersidad na aking pinasukan. At palagi kong tinatanaw ang Jabidah Massacre bilang pagbubukas ng sarili bilang isang Filipino, isang katapangan at selebrasyon ng katapangan sa pagharap sa sariling mga demonyong nananahan sa aking kasaysayan.

Saan man ako ipadpad ng aking pagsusulat, ng aking Sining, isa lang ang lagi kong isasagot bilang Filipino at bilang isang manunulat: Ang Bangsa Moro ay hindi lamang pakikipagtunggali para sa pagiging isang lipi at sa pagsasarili; isa itong pakikipagtunggali para sa kalayaan ng tao. Kaya ito ay unibersal. Kaya ito ay mahalaga sa akin. Alhamdullilah.

Bikol Express: Sa Kagubatan ng Isang Lungsod at Ang Sandali ng mga Mata

2009-04-01T11:55:00.006+08:00

NITONG ENERO BITBIT ang halos apat na kahong mga aklat at ilang mga bag papuntang Cebu City (ito na ngayon ang aking pansamantalang tahanan para magtrabaho at magsulat) binitbit ko ang Bikol sa aking paglalakbay. Dalawang Bikolanong manunulat at mga kuwentong Bikolano ang dinala ko sa aking paglalakbay. Halos isang buwan kong binasa ang dalawang aklat, nginasab ng dahan-dahan ang bawat salita at inurirat kung ano nga ba talaga ang daigdig sa isang kuwentistang Bikolano. Sina Abdon Balde at Alvin B. Yapan ang mga kontemporanyong kuwentista na mula sa Bikol.

At hinihikayat ko ang lahat na basahin natin ang kanilang mga akda.

Sa aklat ni Balde na Sa Kagubatan ng Isang Lungsod hindi Bikol ang nais niyang pag-usapan kundi ang isang bagay na nagaganap sa buong Pilipinas at maaring karanasan din ng lahat ng lipi sa daigdig: ang korupsiyon sa sistema at ugat nito ang pagkagahaman sa kapangyarihan ng isang indibidwal na binigyan ng pagkakataon ng isang korap na lipunan. Lipunan, indibidwal, sistema at korapsiyon ang buod at buto ng nobela ni Balde. Kung iisipin hindi na ito bago sa atin; hindi na bago ang ganitong kuwento sa ating lipunan at sa ating mga panitikan. Ngunit hindi layunin ni Balde ang pag-usapan ang mga bagay na matagal na nating alam. Ang kanyang aklat ay imbitasyon sa atin na pasukin ang buhay ng isang taong nalulong na sa kapangyarihan at korupsiyon.

Dalawa ang daigdig ang nais na ipakilala sa atin ni Balde: ang personal na daigdig ng isang taong sa paghusga ng lipunan ay may saliwang moralidad at ang daigdig mismo na lipunan na siyang kumakalinga sa ganitong moralidad. Sa gitna ng dalawang daigdig na ito naroroon ang tunggalian ng tama at mali, ang lihis at tuwid na katwiran, at ang katwiran mismo ng mga taong lulong na kapangyarihan at pagkagahaman. Isang kahanga-hanga sa nobelang itong ang nalalaman ni Balde sa sistema ng korupsiyon sa sangay ng public works. Dapat nabasa ng World Bank ang aklat na ito ni Balde at maaring makatulong sa kanila (at sa atin na rin) na maunawaan kung paano nga ba tumatakbo ang korupsiyon sa public works projects ng gubyerno.

Walang pretensiyon ang nobela ni Balde. Wala itong nais na baguhin sa mismong Sining ng pagsusulat ng nobela. Ang kariktan ng aklat ay ang payak na mithiin nitong magkuwento at magsiwalat. Kung mayroon mang kapuna-puna sa aklat at tanging nakakainis na ninanais mong sulatan ang publishing house na sana't hindi na lamang sila isinama sa paglikha ng aklat. 'Wala mismo sa aklat' ang problema. Ang mga problema: Si Virgilio Almario, Marne Kilates, ang nagdisenyo ng aklat at ang mismong paraan kung paano nilikha ang aklat.

Pasintabi fan talaga ako ng mga nobelista at kuwentista sa ating bayan.

Hindi ko alam kung tamang desisyon ang ilagay sa aklat ang mga blurb ng dalawang manunulat. "Isang pambihirang tuklas ng Literaturang Filipino" ang sabi sa harapan ng aklat mula kay Almario. Hindi ko tuloy alam kung nagtapos ba ang pagbabasa ni Almario ng nobela sa Filipino Sa Pagkamulat ni Magdalena o sa Ingles naman e sa The Great Gatsby at ganoon na lamang ang kanyang natuklasan. Hindi ko alam kung ang 'pambihirang' binabanggit niya ay niya pagkatuklas niya sa ganda ng nobela ni Balde o ang kamangmangan niya sa mga nobelang Filipino o sa pagbabasa ng nobela mismo. Ang tema ng nobela ni Balde ay halos napag-usapan, iniismiran pa nga, maka-ilang ulit nang tinuklas at tinutuklas ng mga nobelistang Filipino. Jun Cruz Reyes, F. Sionil Jose, Rogelio Sikat, Lope K. Santos at hindi matatapos ang listahan (puwedeng umpisahan natin kay Rizal.) Ano ang pambihira kung hindi ang hindi paggalang ng blurb sa likha ni Balde na ilagay ito sa dapat nitong paglagyan sa panitikan sa ating bayan.

At hindi pa nakuntento si Almario. Sa introduksiyon ng aklat, hindi niya naman ibinigay ang tamang daan sa mambabasa na maunawaan natin ang aklat ni Balde. Bagkus pinuri niya si Balde, hindi bilang alagad ng Sining ngunit bilang isang Bikolano na nagsusulat sa Tagalog. Nais kong bigyan ng paggalang si Balde bilang isang manunulat, bilang alagad ng Sining, at hindi ang kanyang lahi.

"Isang paglalaro sa pagitan ng realidad at likhang-isip ang kagila-gilalas, isang paglalaro na ang pangunahing lunggati ay igiit ang katunayan ng likhang isip sa saglit na pagbabantulot ng paniniwala ng ulirat. Ibinubukas nito ang daigdig at batas ng kalikasan sa mga posibilidad ng kababalaghan at sobrenatural." Teka, hindi yata nabasa ni Almario ang realismong nobela ni Balde at hindi ko mawari kung saang bahagi ng nobela hinugot ang 'kababalaghan at sobrenatural.' Ngayon lang ako nakakita ng nobela na ang blurb at ang introduksiyon ay sampal mismo sa nobelista at sa mismong Sining ng nobela at sa mga taong nagbabasa ng nobela.

Tatlong daang piso ang nobela ni Balde. Ngunit ang mga pahina ng nobela at putol-putol at hindi magkakasunod. Mayroon ding typographical errors. Ang histura at laki ng aklat maging ang disenyo ay parang college textbook. Hindi mahahalina ng aklat mga mambabasa na kunin ang aklat sa estante. Sa akin, sa payak na nobelang ito Balde, mahalagang mabasa siya ng mas nakararami.

***

Aaminin ko na sa lahat ng kontemporanyong manunulat ng kuwento sa Filipino si Alvin B. Yapan ang siyang pinaka-paborito ko. Kakaiba siya sa lahat ng kuwentista sa ating bayan. Hinahangaan ko ang kanyang mga likha na nababasa ko noon sa Heights at sa mga sipi ng mga kuwento niya nagwagi sa Palanca. Ngayon nais kong itama ang aking sarili, gusto ko si Yapan bilang kuwentista ng maikling kuwento at hindi nobela.

Isang kuwentong bitin Ang Sandali ng Mga Mata. Bitin dahil tila ang lawak ng damdamin at karanasan na nais na dalhin ni Yapan sa daigdig ay maaring dalhin ng isang maikling kuwento at hindi ng isang nobela. Nabuhay ang 'haba' ng nobela sa mga imahen at kuwentong kababalaghan ngunit hindi sa damdamin at karanasan ng buhay na nais sanang lakbayin ng nobela. Kaya hindi maiwasang may mga bahagi ng kuwento na paulit-ulit ang tagpo at damdamin, ang 'kababalaghan' ay simulang bahagi lamang nobela at unti-unti itong nawawala hanggang sa maging parang bersiyon na ito ng Philippine Ghost Stories series sa katapusan.

Bagaman ang nobela ay tungkol sa kapangyarihan ng sandali, ng pananatili, ng mga ala-ala na hindi umuusad dahil ayaw nating itong bitiwan at palayain na siyang pagpapalaya rin sa ating sarili hindi nakayanan ng nobela ang kuwento. Nanaig marahil ang maratabat ni Yapan bilang magaling at tanyag at premyadong kuwentista at hindi ang kanyang pagiging kuwentista. Ninais na ibalandra ni Yapan ang kanyang riserts, ang kanyang pinagmulan, ang mga teknik na ginamit niya sa Nana Soling, ang pagiging biswal ng kanyang mga akda. Ngunit hindi siya nangusap ng damdamin. Ang ala-ala ay ala-ala at hindi na ito dapat itong pagtalunan. Ngunit ang ala-ala bilang damdamin, na siyang nais lakbayin ng kuwento, ay isang napakaganda sanang ipanganak sa daigdaig sa pamamagitan ng nobela ngunit hindi naabot ni Yapan.

Anupaman hihintayin ko ang susunod na nobela ni Yapan. At tiyak kong kagigiliwanan ko ito tulad ng kanyang mga maiikling kuwento.

***

Nangako ako sa sarili na babalik muli ako sa masigasig na pagbabasa ng mga nobelang Filipino na nakasulat sa sariling wika. Babalik ako sa pagbabasa ng mga kuwentong Filipino. Dahil nais kong maglibang. Dahil nalilibang ako sa mga perspektibo ng ating mga nobelista. Nariyan pa sila at naghihintay sa mga kahong binitbit ko mula sa Maynila: Jun Cruz Reyes, Edgar Samar, Lazaro Francisco, at ilan pang aklat ni Balde.

Hinihikayat ko ang lahat na magbasa tayo ng mga nobelang Filipino. Iyong nasa sariling wika (hindi ko ibig sabihin ang Tagalog.) Sari-sari ang kanilang tema, estilo, at punto de bista. Malay mo magkaroon pa tayo ng favorite nobelistang Noypi. Isang napakagandang karanasan ang pagbabasa ng mga nobelang Filipino higit pa sa karanasan na nais ipamukha sa atin ng mga mamerang blurb ng mga taong hindi naman yata nagbabasa ng nobela. Caingat ka.

Manila Tours 2009 (photos by Alberto Bainto)

2009-03-15T20:02:00.018+08:00

MATAGAL BAGO AKO nakabalik sa aking blog. Maraming nangyari at maraming trabaho. Lumalabas ako minsan ng Maynila at minsan naman parating nasa Cebu. Nobyembre pa ang huling entry ko sa blog na ito. Hindi ko alam pero ang blog na ito lang ang tila 'window' ko sa daigdig. Nakikita kong may halaga siya sa akin dahil dito ko nga inilalabas ang mga latak ng aking mga idea: mga idea, damdamin, karanasan at mga saloobin na hindi ko magamit sa aking pagsusulat. Nandito silang lahat. Siguro ititigil ko lang ito kung maisipan ko nang magsulat ng talaarawan o sariling talambuhay. Ngunit matagal pa iyon dahil wala pang masyadong pangyayari sa aking buhay. Napakabata ko pa, ika nga ng isang kaibigang mandudula.

Maraming nangyari. Nandito na ako Cebu City at dito na ang aking trabaho. Sa loob ng dalawang Linggo nito nagdaang Febrero dalawang magkasunod na weekend akong bumalik ng Maynila. Sa unang weekend binisita ko ang palabas ng IPAG (Intergrated Performing Arts Guild) ng MSU-IIT sa Iligan (dahil na rin sa imbitasyon ni Steve Fernandez) at para na rin dalawin ang aking kaibigang mandudula na dumalaw sa Maynila, si David Finnigan. Sa weekend na iyon binasa rin ang PETA Writers Pool ang aking full length play "Ang Katapangan ni Buhesa". Dumalo sa nasabing sesyon si David at isa pang kaibigan na si Issa Lopez (direktor ng dula ni David sa Maynila ilang taon na ang nakalilipas.) Nang sumunod na linggo naman bumalik ako sa Maynila upang mapanood ang palabas ng Sining Kambayoka sa CCP rin at makilala ang ilang kasapi ng grupo; nais ko ring makilala noon ang aking textmate at ina ng isa sa mga reader ng aking dula, si Cecille Mambuay. Sa blog entry na ito nais kong ipabahagi ang mga larawan namin sa Manila Tour (kasama ang aking mga kaibigan). Ang mga larawan ay kuha ng aking kaibigang astig na photographer, Alberto Bainto.

Pebrero ng 2008 nang unang isinagawa ang tinatawag naming Manila Tour. Simple lang naman objectives ng Manila: sa halagang 500 pesos kailangan malibot namin ang Quiapo areas, China Town, ang tatlong religious places sa lugar: Taoist Temple, Quiapo Church at ang aming Golden Mosque sa Quiapo. Nagsisimula ang 'tour' sa aking unibersidad, Santo Tomas at magtatapos ito sa pamamagitan ng pagsakay ng calesa mula China Town hanggang Intramuros.

Isang napakasayang karanasan ang Manila Tour sa akin; ipinanganak, lumaki at halos ang aking buhay ay nasa Maynila ngunit hindi ko pa napupuntahan ang mga lugar na ito. Nais kong makilala ang aking siyudad, ang Maynila, higit sa araw-araw na pagpapakilala nito sa akin bilang bahagi ng aking buhay. Nais kong makaharap ang kaluluwa ang aking siyudad dahil bagaman ang dugong nanalaytay sa aking mga ugat ay mula sa mga isla ng Visayas, ako pa rin ay isang Manilenyo at Maynila ang aking siyudad.

Tulad nang dati sinimulan ko ang Manila Tour sa aking Unibersidad. Ang Santo Tomas ang pinakatamatandang Unibersidad sa buong Asya at ang kinatatayuan niyang gusali ngayon ay ang ang gusali na pinaglipatan ng institusyon nang ilabas ito ng Intramuros. Naging 'concentration camp' ng mga Hapones ang gusaling ito ng 'Royal, Pontifical, at Catholic, University.'

Matapos ang Santo Tomas sumakay ang aming grupo ng jeep patungong Quiapos. Ngunit naisipan ni Bert na dumaan muna ang grupo sa Bahay Nakpil. Ang Bahay Nakpil ang tahanan ang asawa ni Andres Bonifacio nang siya ay mabalo. Napangasawa ni Oryang si Nakpil at nanirahan siya sa bahay na ito.

Naalala ko ang Silay sa amin sa Negros nang pasukin ko ang Bahay Nakpil. Ganito pala mamuhay ang mga manggaranon noon sa Maynila. Ito ang kanilang tahanan. Ganito ang kanilang araw-araw na gawain. Nakalulungkot isipin na tinabunan na ang mga iskwater, salaulang kapit-bahay, mga gusgusing gusali ang Bahay Nakpil. Hindi tulad sa amin sa Silay na napanatili ng mga pamilya ng mga haciendero ang kanilang tahanan at ang ala-ala ng kanilang kapangyarihan, gaano man ito karimarim.

Matapos ang Bahay Nakpil nagtungo ang grupo sa Quiapo Church. Tumingin sila ng mga agimat ang nakipag-usap sa mga manghuhula. Hindi naman makapasok ang grupo dahil puno ng mga parokyano ang simbahan. Sa harap mismo ng simbahan nakapuwesto ang manghuhula, tindera ng mga agimat, nagpapadasal nang may bayad, at iyong mga nagtitinda ng mga halamang gamot na pampalaglag ng bata. Sa harapan mismo ng simbahan ng Quiapos Church.

Matapos ang Quiapo Church naglakad ang grupo patungong China Town. Dumaan kami sa lumang SM, sa Escolta sa tapat ng rebulto ni Lacson. Sa China Town na rin kami nananghalian at sumakay ng calesa.

Gamit ang calesa tinungo at binisita ng grupo ang iba't ibang lugar sa pusod na ito ng Maynila. Narito ang mga lawaran sila na ang magsasabi kung ano ang Maynila.

Bailan at ang Musika na Malimit Nang Marinig

2008-11-25T16:38:00.006+08:00

HONESTLY AYAW KO talaga sa cultural shows. Naaantok ako minsan sa mga sayaw-sayaw at sa panonood ng nagsasayaw sa entablado at hindi naman ako kasama sa sayawan. Nababagot ako sa panonood ng mga magagarang damit ng mga katutubo na dine-display sa harap ko ng mga hindi naman mga katutubo. Gusto ko susuotin ko ang damit, sasayawan ko ang mga sayaw, kakanta ako kasabay ng kumakanta, at suot-suot ko rin ang mga abubot. 'Interaksiyon' kasi sa akin ang panonood (lalo na ng dula!) at natanggap ko na hindi ako passive na audience.

"Hindi ako mahilig sa mga cultural shows," ito ang bungad ko noon kay Bing Veloso at pangunahan na rin siya ng babala na layuan mo ako sa mga ganyang eksena. Ilang taon ding nanatili sa kabundukan si Bing ng Norte para sa kanyang development works. Naalala ko noon na nagtutungo roon si Bing at malimit na naming makasama sa Writers Pool dahil umaalis siya ng Maynila para tuparin ang kanyang mga gawain sa Norte. Medyo nahiya pa ako sa kanya noon nang sabihin ko sa kanya na nagtatrabaho ako sa isang NGO at siya naman ay may sariling mga gawain sa mga komunidad (at wala siyang suweldong malaki noon).

Huli nang malaman ko na ito palang si Bing ay isang rocker at hindi lang basta rocker isa siya at ang mga kasama niyang rockers sa Bailan na may pagmamahal at pag-unawa sa kultura ng iba. Marami na akong nakitang ganito at napakinggan na musika at cultural shows na ganito. Ang iba sa kanila malaki pang pondo ang nahaharbat sa gubyerno, nakakapunta sa iba't ibang bansa para magpakitang-gilas sa mga mamamayan ng mayayamang bansa at sabihin "hello, ganda namin di ba?" habang ang mga mamamayan sa sarili nilang bayan at komunidad ay nakikinig kay Britney Spears. Nabo-bore din marahil sila sa mga cultural shows.

Ang isang bagay, malaking bagay, na natutunan ko sa Bailan at sa kanilang mga gawain at awitin ay ang lagyan ng puso ang mga kultural na kalinangan. Hindi ito usapin ng pera. Hindi ito usapin ng kasikatan. Hindi ito usapin ng makakakuha ka ng pera sa gubyerno at ng local government units at makapagpalabas sa iba't ibang bansa hanggang sa maging spokesperson ka na at ng iyong Sining ng mga nasa kapangyarihan. Usapin ito ng buhay, ninuno, dinamikong interaksiyon ng Sarili sa Sining at kultura ng kalinangan ng mga tao at kasaysayan na hindi pamilyar sa iyo. Itinuro sa akin ng Bailan at ng kanilang awitin ang paghahanap ng Sarili sa kultural na kalinangan ng mga tao at kasaysayan na hindi pamilyar sa akin.

Sa Bailan ko unang narining ang isyu ng mining sa mga kabundukan ng Norte, ang Kalinga, si Waway Saway at ang Talaandig sa Lantapan, Bukidnon. Kung tutuusin, ang Bailan ang nagpakilala sa akin ng mga Lumad sa Mindanao. Sabi sa akin noon ni JP Hernandez na kapag nakarating ka ng Malaybalay hanapin mo si Waway Saway. Malapit lang daw ang bahay niya nasa gilid ng kalsada. At nang subukin naming puntahan ang tahanan ni Waway Saway sa paanan pala ito ng Mt. Kitanglad, ilang oras ang layo mula sa Malaybalay. Buwisit na buwisit ako noon kay JP Hernandez. Isa pala iyong hamon sa akin na maging siya ay hindi malay. Ngunit doon ko nadalaw ang tahanan ni Waway Saway, ang kanyang musika, ang daigdig ayon sa mga mangangathang Talaandig, ang Sining nina Soliman Poonan at Balugtu (hanggang sa ngayon pangarap ko pa rin ang mag may-ari man lang kahit ng isa sa kanilang mga likha.) Wala akong madala kay JP Hernandez pagbalik ko sa Maynila kundi ang pasasalamat.

Ang Bailan ay hindi cultural show para sa akin. Isa itong Sining at ang kanilang mga awitin ay isang paghahanap ng Sarili sa daigdig ng samu't saring kultura, perspektibo, kalinangan at kasaysayan. Hindi ako nababagot.

Kaya noong Ramadan Fair ng Young Moro Professionals Network iminungkahi ko na imbitahan ang Bailan sa aktibidad. Para tumugtog at makihalubilo sa napakasayang piging ng mga Muslim at Moro. Hindi nag-atubili ang Bailan at natutuwa ako na naging makahulugan pala sa kanila ang pagtugtog sa harap ng mga Moro, ang makasali sa aming Ramadan.

Noong sinimulan kong isulat ang burador ng isa sa aking dula inuna kong tapusin ang kanta na bahagi ng dula. Sabi ko sa sarili ko na sana awitin man lang ng Bailan ang sinulat kong awit o makapasa sa kanilang standard (sinusulat mismo ng Bailan ang kanilang mga awitin.) Ibinigay ko kay Bing ang sipi ng awit at talaga namang nahirapan daw silang lapatan ito ng musika. Natutuwa naman ako sa sarili ko at naipaliwanag ko nang maayos kay Bing kung ano ang awit na ito at bakit ko ito sinulat.

Ngayong gabi
Ibabaon natin
Nang walang pagdadalamhati
Ang kamatayan ng maratabat
Sa pusod ng Lawa.

Walang luha, walang pagpalahaw,
Walang pagpapatawad, walang panghihinayang.
Napigtal na ang pisi
Na magbibigkis sa ating dalawa.

Ngayong gabi
Nakabihis ng dilaw at pula
Ang ‘sang libong mga tonong
Na nakangiti sa aking pag-iisa.
Sa kamatayan ng ‘yong maratabat
Nakatiklop ang mga kamao ni Bantugen—
Kailangan na ng paglimot.

Walang luha, walang pagpalahaw,
Walang pagpapatawad, walang panghihinayang.
Nagliliyab na torogan
Ang dambana ng kalungkutan ko
Sa kamatayan ng ‘yong maratabat.

Di ko pagtataksilan ang sarili…
Kipkip ang pangalan
Ng mga ninuno sa paglalakbay.
Nakatudla ang mga mata
Sa daan ‘tungo sa kalayaan.
Di ko pagtataksilan ang sarili…

Walang luha, walang pagpalahaw,
Walang pagpapatawad, walang panghihinayang.
Kamatayan ng ‘yong maratabat
Ang katapusan ng aking pag-ibig.

Alam ko na ang aking nais.
Nagbitak na lupa itong pag-ibig.
Isang Meranao na sasalok sa Lawa
Ng maratabat ang magliligtas
Sa akin.

‘Sang libong pag-ibig…
‘Sang libong pagkalinga…
‘Sang libong paggalang…
‘Sang libong pagtitiwala
Ni walang rusing ng pagdududa…
Isang libong magagandang mga salita
Lahat pinatay ng isang alaala…

So sanggibo a ranon
Na piyatay o satiman a tadman…

So sanggibo a ranon
Na piyatay o satiman a tadman…

Ngayong gabi
Nakabihis ng dilaw at pula
Ang aking pagdadalamhati.
Ibabaon natin sa pusod ng Lawa
Ang kamatayan ng ‘yong maratabat.

-"Tagulaylay sa Kamatayan ng Iyong Maratabat" (mula sa aking dula So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman)

Natutuwa ako dahil napanood ko ang unang pagkakataon na inawit ito ng Bailan sa isang gig nila sa Magnet sa Katipunan para i-promote ang fundraiser sa Cultural Center of the Philippines. Tumugtog din ang Bailan sa fundraiser (kasama ng Syalam).

Malugod na ibinalita sa akin ni Bing na nakagawa rin ang Bailan ng awitin, sa inspirasyon ng pagdalo nila sa Ramadan Fair.

O, tug na kaw.
O, anak, kalasahan, tug na kaw.
Hi ama dumatong na.
Nagtagumpay ating digma.
Punla ng dugo ng madaming ninuno
Ay nabawi na.
Inlugay ta nagtagad, inlugay.
Nangambang siya'y di makikitang buhay.
Subalit, mabait si Allah.
Bismillah, Bismillah.
Madami na akong pinapangarap.
Insha Allah, lahat matutupad
O, anak, kalasahan, tug na kaw.
O, anak, tug na kaw.

- "Tug na Kaw"

Nakalulungkot lang isipin na para mapakinggan ang Bailan ay kailangan mo pang dumalo sa kanilang mga gig. Minsan nahihirapan kasi akong pumunta sa mga bar dahil sa usok mula sa mga sigarilyo, sa ingay, sa mga lasing. Sasadyain mo talaga ang kanilang performance. Sana magkaroon man lang sila ng CD na madadala ng mga tao ang kanilang musika saan man. Anupaman, masaya ang daigdig dahil may mga musika pa rin at perspektibo na hindi nabibili ng pera pero mayaman sa kaluluwa.

Bailan to sing a part of my play at 70's Bistro

2008-11-20T11:53:00.009+08:00

YES, YOU HEARD them during the performances of my plays last October at the Cultural Center of the Philippines (with Syalam - headed by Meranao singer Jamir Adiong) - you can catch Bailan this Saturday at 70's Bistro in Quezon City. Bailan will perform a part from my play in progress, So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman

Okay spoiler: The song, "Tagulaylay sa Kamatayan ng Iyong Maratabat" tells the longing of a non-Muslim spinster remembering the Meranao she met almost 30 years ago in Manila (she was a sex worker then in Manila's university belt after leaving her province in Lanao del Norte.) I am trying to reconstruct a simple story of how two strangers, survivors, will struggle to find love, self-respect, and maratabat in times of war and bloody conflicts spoused by a cruel regime and society and the remembrance of the Tacub Massacre. So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman is the 3rd play on my trilogy of plays on Lanao del Norte (after Sa Pagdating ng Barbaro in 2007 and Ang Bayot, ang Meranao, at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte.) Insha Allah it will pass the deliberation for the 2009 Virgin Labfest at the Cultural Center of the Philippines in June.

Here's the email from Bailan's Bing Veloso:

dear friends.
hope you can join us in our gigs. we wish to share our music with more people, especially friends who share the vision that there still is the Philippines that we can call our homeland. and we still can come together to make our lives better, a step at a time, together. you can view our gig skeds at http://www.bailanmusika.multiply.com/ or diymusika.multiply.com.

as for diy, it's a show we've put together with Makiling and syalaM. we sing our songs, with more storytelling than our usual gigs.if you want to invite us to your links, or help us in email blasts, just get in touch with me through this email: bing2v@yahoo.com.maraming maraming salamat!

bing

BAILAN Gig Sked:Nov. 21 - Penguin Cafe @ Adriatico, Malate, Manila

Bailan and MakilingNov. 22 - 70s Bistro @ Anonas Street, Quezon City :

Bailan, Makiling and Syalam for DiY (Damayan, Interaksyon ng Yamang Pinoy)Dec. 13 - 70s Bistro @ Anonas Street, Quezon City

Bailan, Makiling and Syalam for DiY (Damayan, Interaksyon ng Yamang Pinoy)

check out Bailan's latest musical pieces:

"Tug Na Kaw" - a lullaby inspired by Bailan's joyful experience of the Ramadan Fair organized by the Young Moro Professionals Network (Tausug words translated w/ the help of PINK's chair, Jasmin Teodoro)

"Tagulaylay sa Kamatayan ng Iyong Maratabat" - lyrics by Rogelio Braga for his forthcoming play, "So Sanggibo A Ranon Na Piyatay O Satiman A Tadman", music by Bailan... the play is a love story set in the 70's. check out www.rogeliobraga.blogspot.com for the storyline of the play.

PHILSTAGE Citations - Madakel a Salamat!

2008-11-20T10:55:00.006+08:00

SIGE AAMININ KO na ulit - masaya talaga ako nang malaman ko nitong Lunes na nagbigay ng pagkilala ang mga kritiko, theatre practitioners, nasa akademya, at mga kapwa manunulat na bumubuo ng PHILSTAGE sa dula kong "Ang Bayot, ang Meranao, at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte". Isa itong malaking parangal pasa akin (sa "amin", lalo na sa mga taong tumulong sa produksiyon) dahil ito ay pagkilala ng mga taong kasama mo at katrabaho mo sa daigdig ng teatro at pagsusulat.

Maraming citations na natanggap ang dula at ang aming produksiyon.

Outstanding Play. Salamat at Conrgratulations Nick Olanka at UP Repertory Company

Outstanding Emsemble Performance

Outstanding Male Lead Performance. Silang dalawa muli ang nominado - Arnold Reyes at Joey Paras (siya pala ang nagwaging Best Actor sa 2008 Aliw Awards sa pagganap bilang "Bambi" sa aking dula, ginanap ang seremonya sa Manila Hotel nitong buwan.) Salamat sa mga Meranao young leaders from MSU Marawi City sa pagtulong sa aming artista.

Outstanding Original Script. Salamat sa aking literary comrade at Meranao Moro na si Jelanie Mangondato ng MSU Marawi city, kay Ameera Mastura Bongcarawan sa pagbabasa, kay Sitti Nindra Hajiron na aking kapatid (salamat sa encouragement at pakikinig), Khal Mambuay, sa aking mga readers at commentators sa dula, kay Abdul Hamid Hadji-Omar (patawad sa aking mga pagkukulang at salamat sa lahat-lahat mula sa ikalawang buhay, sa pag-aayos ng sarili, sa pagmumulat, hanggang sa pagpapatawad), sa UP Repertory Company (usap na tayo), Rody Vera (sa pagtitiwala at sa inspirasyon) at sa mga kasamang mandudula ng the Writers Bloc, Inc., kay Tim Dacanay at Sir Manny Pambid at mga kasamang mandudula sa PETA Writers Pool na patuloy na natitiwala sa kapangyarihan ng teatro sa ating bansa.

Maraming salamat sa lahat ng nanood at sumuporta sa aming produksiyon. At sa huli, ang lahat ng biyaya at pasasalamat ay marapat na bumalik lamang kay Allah (swt). Alhamdullilah!

Ang hinihiling ko lang sana, sana, sana, sana - sana wala nang diskriminasyon ng mga Moro at Muslim sa ating lipunan. Sana iwaksi na natin ang istruktural na diskriminasyon ng mga Muslim at Moro sa ating lipunan. At sana, sana, sana, sana...sana...sana...sana...Bangsa Moro at Filipino =)

_______________

Narito ang buong detalye ng citations. Nawa'y palarin na magwagi sa darating na Pebrero ang mga nominado - gibbscadiz blog.

After 37 years Tacub Incident, Lanao del Norte

2008-11-09T14:12:00.006+08:00

SINISIMULAN KO NANG ayusin ang unang burador ng dula kong So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman (inawit na nga ng Bailan ang kanta mula sa dula noong produksiyon sa CCP ilang linggo na ang nakararaan) para sa 2009 Virgin Labfest. Binalikan kong muli ang mga notes ko at researches para sa dula. Itinigil ko ang pagbabasa ng aking mga nakalap na riserts ilang buwan na ang nakararaan dahil hindi ako nakakatulog sa gabi sa mga imahen na nananatili sa isip ko.

Pero kailangan nang simulan ang trabaho para sa nabinbing proyekto.

At binalikan kong muli ang mga nakalap kong detalye tungkol sa Tacub Incident. Horror na naman ito. Pero kailangan nang gawin at kailangan nang balikan.

Sa darating na 22 ng Nobyembre, 37 taon na ang nakalilipas nang maganap ang nasabing massacre. Karumal-dumal. Sino ang humingi ng tawad? Sino ang nagbilang ng mga bangkay na nakasalampak ang mukha sa lupa? Ang pinakamasakit sa lahat, hindi ito itinuro sa akin, hindi ko ito nabasa sa aking mga aklat sa eskuwelahan. Kaya lagi kong sinasagot sa aking mga kaibigan na palagi akong tinatanong kung paano ko nga ba nasusulat ang iba kong mga dula at saan ba nahuhugot ang mga ganoong detalye at kuwento, ang palagi kong sagot: "Matuto tayong makinig sa mga Moro kapag sila ang nagsasalita." Dahil maraming inilihim sa atin ang bayang ito. Marami. At patuloy na itinatago ang mga katotohanang ito sa ating mga Filipino lalo na sa ibang bahagi ng Pilipinas.

Ikaw, na nagawi sa aking blog. Ikaw, na nagbabasa. Ikaw, na alagad ng Sining. Lalo na kung ikaw na Filipino at tulad kong lumaki sa Maynila - sa darating na 22 ng Nobyembre, ilang araw mula ngayon - mag-alay tayo ng isang katahimikan para magdasal sa mga naging biktima at sa kanilang pamilya ng karumal-dumal na pangyayaring ito sa Lanao del Norte o kaya manahimik nang sandali at lakbayin ang pinakamalalim na bahagi ng ating loob upang ukilkilin ang ating kosensiya: Bakit ito nangyayari sa ating lipunan? Bakit natin hinahayaang mangyari ito sa mga Moro, sa ating mga sarili bilang Filipino? Bakit natin hinahayaang dungisan ng dugo ang pagmamahal nating mga Filipino sa kalayaan at pakikipag-kapwa tao?

Hindi malayo ang Lanao. Malapit ang Mindanao sa ating mga puso. Hindi naman siguro nangungusap ng ibang wika ang mga Moro at napaka-hirap sa ating maarok ang lalim ng mga impit na mga panaghoy.

Sa darating na 22 ng Nobyembre, sa pagitan ng ating mga huntahan, biruan, sa ating hapag, sa opisina - pag-usapan natin ang Tacub. Walang takot, walang paumanhin, walang pagpipigil, malayang-malaya. Walang boses na patatahimikin. Maraming itinagong lihim sa atin ang bayang ito.

At dito nagsisimula marahil ang malayang pag-iisip.

Basahin ng Tacub Incident mula isang blog.

Ang Bayot, Ang Meranao, at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte

2008-10-19T09:41:00.006+08:00

HAMID: Nagtatapos ang aspaltadong kalsada rito sa amin kung saan nagsisimula ang Muslim community. Nakasakay sa habal-habal ang buong Mindanao so no choice ka. O, ano aangkas ka na?

BAMBI: Medyo kampante na po ako kasi nakita ko rin po ang Jollibee sa Iligan kanina.

BAMBI: Siguro kaya mahirap ang Pilipinas dahil wala nang maratabat ang mga tao.

BAMBI: (sa babae sa malayo) Psst! Gloring! Oo ikaw! (Galit. Hysterical) Putang ina among presidente ka! Oo ikaw! Wala kang maratabat! Magnanakaw! Magnanakaw!

*********

IPALALABAS MULI ANG "Ang Bayot, Ang Meranao, at ang Habal-habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte" sa darating na ika-29 hanggang 30 ng Oktubre sa Tanghalang Huseng Batute, Cultural Center of the Philippines. Ito ay sa pagtutulungan ng UP Repertory Company, Cultural Center of the Philippines at sa pagsuporta ng Young Moro Professional Network (YMPN) at ng the Asia Foundation.

Katambal ng nito ang dulang "Ang Mga Mananahi". Ang Produksiyon ay naglalayong makalikom ng donasyon para sa mga internally displaced persons (IDPs) sa Pikit, North Cotabato.

Para sa karagdagang detalye tungkol sa dula, sa tickets, bookings at special arrangements at sa Pikit Relief Mission, kontakin ang mga sumusunod:

Manila – Rogelio Braga
0918-7797982/ 0926-8122336
ogiebraga@yahoo.com/ www.rogeliobraga.blogspot.com

Mindanao – Sarah B. Matalam
0918-5582188
OFFICE: 225 V. Mapa street, Davao City (look for Jane or Joyce) 228-6959/2242702
http://nanaynirashi d.blogspot. com/ sar_matalam@yahoo.com

The Peacemaker’s Circle Foundation, Inc. (A Cooperation Circle of the United Religious Initiative) Rm. 105 PhilDHHRA Partnership Center 59 C. Salvador St., Varsity Hills 1108 Loyola Heights, Quezon City Tel. No. 920-7622/ Fax: 920-4618

Balay Rehabilitation Center, Inc. 25 Maalindog Street, UP Village, Diliman Quezon City 1101 Philippines Tel No. 4263825/ Fax: 9216301 and look for Sister Arnold Noel.

UP Repertory Company in Vinzon’s Hall, UP Diliman, you may contact +63 915 5881782/ + 63916 6125404/ +63 918 779 7982/ + 63 926 812 2336,

the Young Moro Professional Network at G108 Jocfer Bldg., Commonwealth Avenue QC c/o Aradelia Belleng at +63 920 652 9066;

UP Office of the Student Regent, Vinzon’s Hall Basement UP Diliman c/o Shan

UP Muslim Student Association, Vinson’s Hall, UP Diliman c/o Tani Basman

and the CCP Box Office at +63 2832 1125 local 1409.

Ang Mga Mananahi

2008-10-18T11:17:00.007+08:00

HAMIDA: Ngunit dumating ang isang pag-ibig. Si Akbar. (Tatawa) Matanda na ako para sa mga ganyan. Lumipas na ang aming pahanon. Iba na ngayon. Ang lahat ng bagay na dumaraan sa iyong harapan ay may tiyak na patutunguhan. Minsan, tulad ng pag-ibig, kapag lumisan, hindi na ito bumabalik. Kaya kapag dumaraan ang pagkakataon sakmalin mo na. Kung hindi mo ito mahawakan gumawa ka ng maraming paraan gaano man kahirap ang mga paraan na ito. Dahil kung hahayaan mo itong mawala...maglalaho ito habang-buhay.

Makalipas ang dalawampung taon nagkita kaming muli ni Akbar. Noong isang araw. Sa tabu’ (pamilihan) riyan sa baba. Naghahanap kasi ako ng mga bagong tela. Aba ang Akbar ganoon pa rin, mestisong Jolohano pa rin. ‘Salamu alaykum kamusta ka, Akbar, bakit may sukbit kang baril?’ Ang bati ko sa kanya. Napangiti lang ang loko. Alam ko naman na rebelde na rin si Akbar. ‘Matanda na tayo, Akbar, dapat ilaan na natin ang nalalabing oras ng ating buhay sa pagbabasa ng Qur’an, at sa pagsasambahayang limang beses sa isang araw.’ Napatigil si Akbar at humarap sa akin.

AKBAR: ‘Ikaw, Hamida, saan mo ginugol ang mga gawain ng iyong mga kamay?’

HAMIDA: Aba’t indupang hinamak pa ang aking trabaho.

AKBAR: Tinatawag tayo ng panahon dahil may kailangang gawin.

Katahimikan.

HAMIDA: At tulad ng ginawa niya sa akin noon dalawampung taon na ang nakalilipas tinalikuran muli ako ni Akbar at lumisan.

*****

Naisulat ko ang dulang ito matapos dumalo sa ika-40 na anibersaryo ng Jabidah Massacre sa Corregidor Island noong Marso. Ang aktibidad ay isang caravan na pinamunuan ng Mindanao People's Caucus (MPC). Sa nasabing caravan (mula pa sa Mindanao ang mga participant) nilayon ng lahat ng mga dumalo na sariwain ang karumal-dumal na krimen na naganap sa ating kasaysayan.

Pagdating sa Corregidor isa-isang nagsalita ang mga panauhin mula sa iba't ibang 'panig' ng Mindanao. At tulad ng ibang mga nagsipagdalo sinariwa ko rin ang Jabidah Massacre, nakipaghuntahan sa nalalabing survivor, at binalikan ang iba't ibang lugar sa Corrigidor na talaga namang sasariwa sa alaala. Nakasulat pa sa pader ng mga ruins ng Corregidor ang mga graffiti ng mga sundalong nagsasanay para sa Misyon apatnapung taon na ang nakalilipas (sa kung anong dahilan na nananatili pa rin doon ang kanilang mga sulat-kamat gayong limot na ang mga tao ang naganap na krimen) - mga pangalan - mga lugar - at ang kamatayan.

Napakalayo ng Corregidor at napalilibutan ito ng dagat.

At habang binabaybay ng aking mga palad ang haligi ng mga guho na siyang pinaglakagan ng mga Moro pinilit kong damhin ang sakit ng paggasgas ng katotohanan sa aking mga palad - ilang Moro na ang pinatay at patatayin pa ng Nasyunalismong Filipino? Sino ang umamin sa karumal-dumal na krimen? Sino ang humingi ng tawad?

At sa di kalayuan, malayo sa piging kung saan nagsasalita ang mga piling bisita mula sa iba't ibang 'panig' ng Mindanao may bumulong sa akin, mahina parang dasal na sinasambit mo lamang sa iyong sarili: "Walang kapayapaan kasi walang kalayaan."

Maraming itinagong lihim sa akin ang bayang ito.

____________________________

Ipalalabas muli 'Ang Mga Mananahi' sa Oktubre 29-30, 2008 sa Tanghalang Huseng Batute sa Cultural Center of the Philippines sa direksiyon ni Paul Santiago kasama ang UP Repertory Company.

Don't Just Donate - Engage!

2008-10-17T15:30:00.008+08:00

“While it is so hard to imagine that humor and armed conflict could occupy the same basket, it is my experience that humor can heal wounds and bridge divisions. Kurt Vonnegut once said that, “Humor is an almost physiological response to fear.” I have heard countless stories – humorous once – that have helped people cope with the harsh realities of war and displacement.” - Gutierrez (Teng) Mangansakan II, Writer/Filmmaker/Peace advocate

“Hilarious and never preachy, Ang Bayot deserves a run that should be as long as, or longer than, its title.” – Philippine Daily Inquirer

“…tackles hilariously unresolved problems every Pinoy is still facing with his satirical play Bayot. Racial and gender discrimination, hypocrisy, bigotry, divisiveness of faith and corruption are few of the issues discussed in the play. To add on to its mirthful observations, the play sarcastically used vulgar street language, tawdry words and kitschy taste. Two outstanding actors, Joey Paras and Arnold Reyes, effectively utilized these devices…” – The Manila Times

The UP Repertory Company, The Cultural Center of the Philippines in cooperation with the Young Moro Professional Network and the The Asia Foundation present a twin-bill production: “Ang Bayot, Ang Meranao, at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte” and “Ang Mga Mananahi” for the benefit of the internally displaced persons in Pikit, North Cotabato.

Playdates:

October 29 (Wednesday) 8:00 PM
October 30 (Thursday) 4:00 PM and 8:00 PM
Tanghalang Huseng Batute
CCP

Ang Mga Mananahi (Directed by Paul Santiago)

Set in an ‘unnamed’ place somewhere in the South on the heyday of the government’s war against the Bangsa Moro freedom fighters. A story of how four Muslim women perform the act of bravery on their bare hands and compassionate souls. “Walang kapayapaan kasi walang kalayaan…” Ang Mga Mananahi is a celebration on the triumphs of human spirit against the adversity of a cruel and ruthless power and homage to those beautiful thoughts that keep ordinary people together to stand for freedom and lasting peace.

Ang Bayot, Ang Meranao, at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte (Directed by Nick Olanka)

Is the unusual rendezvous of two beautiful and sharp-tongued creatures living on the fringes of society. As they joust and engage each other, they courageously travel the rough and ‘older than history’ roads of discrimination, hypocrisy, bigotry, social divides, corruption and unspoken violence to arrive at a decent friendship.

Guests Artists on October 29 and October 30, 8PM shows:

Bailan will perform songs “O, Hele Na…” and “Tagulaylay sa Kamatayan ng Iyong Maratabat” (from the play “So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman”)

Syalam will perform “Ranaw”

“Students’ Run” will be October 30, 4PM show – a “Talkback Session: Drama and Reality” to be facilitated by playwrights from the Writers Bloc, Inc., guests Moro speakers (will share insights and perspectives) and peace advocates, and members of the audience.

During the show the organizer will welcome donations: (food items) rice, salt, sugar, dried fish, mongo, noodles; (non-food items) clothing, pots, plates, and utensils, sleeping, mats, blankets, water containers/jugs, mosquito nets, detergent/soap, medical supplies, medicines.

Tickets at Php 250.00 may be purchased at the UP Repertory Company in Vinzon’s Hall, UP Diliman, you may contact +63 915 5881782/ + 63916 6125404/ +63 918 779 7982/ + 63 926 812 2336, the Young Moro Professional Network at G108 Jocfer Bldg., Commonwealth Avenue QC c/o Aradelia Belleng at +63 920 652 9066; UP Office of the Student Regent, Vinzon’s Hall Basement UP Diliman c/o Shan; UP Muslim Student Association, Vinson’s Hall, UP Diliman c/o Tani Basman; and the CCP Box Office at +63 2832 1125 local 1409.

Tickets are also available on the following organizations:

Balay Rehabilitation Center, Inc. 25 Maalindog Street, UP Village, Diliman Quezon City 1101 Philippines Tel No. 4263825/ Fax: 9216301 and look for Sister Arnold Noel.

Schools and other organizations are welcome for special arrangements, bookings, donations and other queries on the production and on the relief operations you may reach YMPN members:

Manila – Rogelio Braga
0918-7797982/ 0926-8122336
ogiebraga@yahoo.com/ www.rogeliobraga.blogspot.com

Mindanao – Sarah B. Matalam
0918-5582188
OFFICE: 225 V. Mapa street, Davao City (look for Jane or Joyce) 228-6959/2242702
http://nanaynirashi d.blogspot. com/ sar_matalam@yahoo.com

The Pikit Relief Mission will focus on delivery of assistance to evacuees who have not been able to avail of adequate help from government, international, or non-government relief agencies because they are situated in remote areas, or because of discrimination against them in the relief distribution process.

Today, more than 500,000 individuals are considered internally displaced persons (IDPs). The war in Mindanao has, indeed, taken a huge toll in terms of human lives, health, and property. Victims of human rights violations and international humanitarian law press on with calls for justice.

The Pikit Relief Mission will focus on the internal areas of Pikit, North Cotabato. Specifically the barangays of Punol, Macasendeg, Paidu Pulangi, Manaulanan, Kolambug, Silik. A few kilometers from the National Highway, these barangays hardly receive any assistance due to the distance from the other evacuation centers.

The UP Rep and CCP Production on the other hand aims to engage Filipinos specially the younger generations on the discourses on Mindanao conflict in the form the is familiar to them, theatre arts.

Please support this worthwhile endeavor!!! Stop theWar in Mindanao!!!

Our Asia that That Travels write up on Pikit Mission Performance

2008-10-16T16:42:00.002+08:00

Our Asia that Travels released a write up on the upcoming performances at the Cultural Center of the Philippines for the IDPs in North Cotabato. Just click it!

Theatre for a Cause: October 29-30, 2008 (CCP)

2008-10-10T17:18:00.002+08:00

SA DARATING NA Oktubre 29-30, 2008 magkakaroon ng re-run ang aking mga dula, "Ang Bayot, Ang Meranao, at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte" at "Ang Mga Mananahi" sa Tanghalang Huseng Batute sa Cultural Center of the Philippines. May 4pm (dapat 3pm but to give way to our 3pm prayer) at 8pm shows.

Sina Prof. Elmer Rufo ng UP Los Baños at Nick Olanka ang mga direktor ng nasabing plays.

Muli, ang UP Repertory Company (Diliman) ang magpapalabas ng dula. Tandaan: bukod sa ito ay isang entertainment ang pagbili niyo ng ticket ay donasyon na rin para sa mga IDPs (internally displaced people) sa mga liblib na pook sa Pikit, North Cotabato. Ang lahat kasi ng benta ng ticket may mapupunta sa isang relief mission sa mga kababayan natin sa lugar na napapaalis sa kanilang mga tahanan at naiipit sa giyera. Ito na rin ang magandang panahon upang makilahok ang lahat sa usaping ito ng Mindanao - hindi ba't reponsibilidad nating mga Filipino na makialam, malay, sa mga pinaggagawa ng ating pamahalaan sa Mindanao.

Ang produksiyon at bukas rin sa anumang donasyon (in kind) para sa mga targeted
baranggays sa Pikit:

Food Items
Rice
Salt, Sugar
Dried fish
Mongo
Noodles

Non-Food Items
Clothing
Pots, plates, and utensils
Sleeping mats
Blankets
Water containers/jugs
Mosquito nets
Detergent/soap
Medical supplies
Medicines

Maaring bumili ng tickets at magpadala ng donasyon sa mga sumusunod:

UP Repertory Company - 0915-5881782 (Z); 09166125404 (Gelene); Ogie (09187797982; 0926-8122336).

Young Moro Professional Network (YMPN) - g108 Jocfer Bldg. Commonwealth Avenue QC. c/o Aradelria Belleng 0920-6529066

UP Office of the Student Regent, Vinzon's Hall Basement, UP Diliman c/o Shan

UP Muslim Student Association, Vinzon's Hall, UP Diliman c/o Tani Basman

CCP Box Office

Ang ticket ay nagkakahalaga lamang ng Php 250. 00 (dalawang baso ng kape sa Starbucks lamang!). Kung may gustong magpareserba o may mga estudiyante (please ayaw ko ng maiingay na estudiyante sa tanghalan, lagi kong kinakausap ang guro na nagdala sa kanila roon) o magbigay ng donasyon para sa produksiyon kontakin lamang ako 0918-7797982 (ogiebraga@yahoo.com) o ang UP Rep representatives: 0915-5881782 (Z); 09166125404 (Gelene).

Kita-Kits!

“Enlarging the Space: A One Day Affair on Multiculturalism, Religious Diversities and Nation-Building”

2008-09-28T12:20:00.005+08:00

LAHAT AY INIIMBITAHAN sa piging na ito ng Young Moro Professional Network (YMPN) sa darating na ika-2 ong Oktubre. Ito ay bilang bahagi ng 3rd International Ramadan Fair ng grupo. Kahit na sino ay imbitadong dumalo at makipagpalitan ng kuro-kuro o kaya naman simpleng makakuha lang bagong kaalaman sa mga isyu at bagay-bagay na may kinalaman sa Islam, Interfaith Dialogue at peace and order situation sa Mindanao.

May mga ispiker na naimbintahan para magbigay ng kanilang kuro-kuro sa mga nasabing usapin. Moro, NGO worker, academe, at mga taong babad sa mga nasabing usapin. Isang araw lang ito kaya huwag nang palalampasin. Dadalo rin ng grupong Bailan para isang tugtugan.

Heto ang mga usaping tatalakayin sa buong maghapon tingnan kung interesado kayo.

Challenges to Multiculturalism in The Philippines

Religion and the Popular Culture: Media and the Myth-Making

Islam and Diversity

Religious Diversity, Interfaith Dialogues and Nation Building: Convergences and Divergences in Islam and Christianity

Historical Background of the Roots of Perceived Conflict

Real in the Field: The Realities of Conflicts in Specific Places in Mindanao.

Kung nais na dumalo anupa't kontakin lang ako : Rogelio Braga 0918-7797982 or email ogiebraga@yahoo.com or bisitahin ang website ng YMPN.

Interfaith Youth Forum on Multiculturalism in the Philippine Setting

(An Inter-Faith Youth Forum)

3^rd International Ramadhan Fair

Date: October 2, 2008

Venue: Clamshell 2, Intramuros, Manila, Philippines

"Bayot" and "Meranao" Actors on 2008 Aliw Awards Best Actor Category

2008-09-27T11:37:00.013+08:00

OKAY I HAVE to admit it - I was elated when playwright Glen (Sevilla Mas) called me last night just to tell me that actors from my play Ang Bayot, Ang Meranao at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte were nominated on the Best Actor Category for the twenty-something year old award giving body 2008 Aliw Awards.

Joey Paras and Arnold Reyes were nominated for this year's Aliw Awards for Best Actor Category (non-musical).

In jest I bought an ice cream at 3:00 am for my colleagues at the department to celebrate the good news. Yipeee! You know why? Because it has been years (I think almost 8 years) since a body of people recognized my work (or things that have something to do with my work.) The last 'award' that was given to me was in 2000 by my University (of Santo Tomas) through Dr. Ophelia Alcantara-Dimalanta.

The nominations are really for the two brilliant actors who made Hamid and Bambi alive on stage. Usually it's the actors themselves who send thanks to people on their podium but at this point I would like to send that thank bunch to pagaris from the Mindanao State University - Marawi City visiting Manila for their help (as in super help) to Arnold Reyes - on the accent, nuances so as the mannerisms that even I myself overlooked whenever I meet Meranao Moros here and in Mindanao. Madakel a salamat to Khal Mambuay, Adbe Campong, Abdul Yasser Lomangcolob, Maru Macarambon, Aliah Macapanton and to Alimoding Muslim. And thank you for reading the play and to those comments to improve the piece.

Cheers to the UP Repertory Company, Nick Olanka, to my readers PETA Writers Pool peeps, Writers Bloc, Inc. pen pushers, to my Moro literary comrade Jelanie Mangondato, Amera Bongcarawan and to Abdul Hamid Haji-Omar,.

Again, congrats for the nominations Joey Paras and Arnold Reyes! Alhamdulillah!

So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman (Dula sa Isang Yugto)

2008-09-26T14:19:00.006+08:00

Stella: Nabubuhay tayo sa paglikha ng libo-libong alaala ng pag-ibig. Mga alaala na kayang wasakin ng isang salita, ng isang pagtatagpo, ng isang pangyayari. Pero ganoon nga naman talaga siguro ang buhay ano? Patuloy ang pagwasak: hindi dapat tayo titigil sa paglikha. Malupit ang buhay.

Maglalabas ng pigil na pagtawa si Stella. Nangungutya.

Adbulrahman: Babalik na ako sa amin sa Malabang, Stella. Sasama ako kay Hamid. Tatapusin ko lang ang huling exam bukas sa pagsasara ng semester.

Katahimikan. Malulungkot si STELLA.

Stella: Kung nag-iisip ka na isasama ako pabalik sa atin - huwag ka nang mag-abala. Hindi na ako babalik sa Lanao.

Stella (matanda): ...dahil hanggang ngayon naamoy ko pa rin ang silong ni Ama. Ang mga mababahong daga na kahit na anong linis ko tuwing umaga hindi naaalis ang lansa ng kanilang mga balahibo.

Stella: Putang ina hindi ko na babalikan ang alaala ng Tucub. Kasing baho siya ng mga balahibo ng mga daga sa silong ni Ama - nananatili ang sangsang hanggang sa panaginip.

Abdulrahman: Babalikan kita rito sa Maynila.

Stella: Hindi ako maghihintay.

(This is going to be my entry for deliberation 2009 Virgin Labfest at the Cultural Center of the Philippines - hay cross all my fingers! Thanks also to Bing Veloso and Bailan Band for the doing the song for the play - "Tagulaylay sa Kamatayan ng iyong Maratabat" - O , hayan announce ko sa universe wala nang bawian.)

David Foster Wallace, 46

2008-09-18T18:26:00.001+08:00

"Learning how to think really means learning how to exercise some control over how and what you think. It means being conscious and aware enough to choose what you pay attention to and to choose how you construct meaning from experience. Because if you cannot exercise this kind of choice in adult life, you will be totally hosed. Think of the old cliché about quote the mind being an excellent servant but a terrible master.

This, like many clichés, so lame and unexciting on the surface, actually expresses a great and terrible truth. It is not the least bit coincidental that adults who commit suicide with firearms almost always shoot themselves in: the head. They shoot the terrible master. And the truth is that most of these suicides are actually dead long before they pull the trigger."

Salary and Benefits

2008-09-12T18:05:00.004+08:00

MINSAN NATATAWA AKO sa sarili ko kapag naiisip ko ang suweldo at benefits bilang pangunahing factor kung mananatili ba ako sa trabaho o hahanap ng ibang mas 'greener pasture.' Natatawa ako dahil parang hindi ko na nakasanayan ang mga ganitong dahilan sa tuwing ginagawa ko ang exit interviews sa mga nag-resign na empleyado. Ito kasi ang malimit, hindi ko sinasabing palagi, na dahilan ng mga taong panandaliang solusyon (sa pera at luho) ang hanap hindi career.

Normal na sa industriya ng call center industry ang mataas na attrition rate. Mabilis kasi ang turnover sa industriya. Ang mga ahente at empleyado parang damit na namimili sa samu't saring call center na nagsusulputan sa tabi-tabi. Kapag may bagong call center sige ang lipat ng mga tao - 'mas lamaki raw yata ang suweldo at benefits!' parang apoy na kakalat kaagad ang balita. Normal ito sa call center industry. Ito ang excitement sa aming industriya. Ngunit sana'y manatili ang ganitong kultura sa call center industry.

Marami nang pag-aaral ang isinagawa upang ituwid ang paniniwalang 'salary and benefits' ang tanging makapagpapanatili sa isang empleyado na manatili sa isang organisasyon. Simulan mo kay Maslowe at tapusin mo sa pinakabagong management book na mahuhugot mo sa bookstore. Ang pagkahumaling sa ideyang ito ay maaari ring mapag-usapan sa punto de bista ng mga management style ng mga Hapones. Lifetime employment ang sa kanila. Hindi dahil sa pera o anumang materyal na bagay ngunit malalim ang pinag-uugatang dahilan nito sa kanilang kultura.
Ano nga ba ang makapagpapanatili sa isang empleyado sa kanyang organisasyon?

Sa aking karanasan, culture at values ang isa mga bagay na nagpapanatili sa isang tao na manatili sa isang organisasyon. Culture and values din ang siyang tinitingnan ko sa loob ng anim na buwang probationary period ko sa isang kumpanya. Bakit ako papasok at magbibigay ng aking talento sa isang organisasyon na may taliwas sa culture at values sa aking personal na culture and values? Ito rin ang formula ko sa pananatili sa isang kumpanya. Mahalaga kasi sa akin, bilang isang indibidwal at propesyunal ang mga values at kultura ng organisasyon. Ilang beses na ba akong nakarinig ng mga horror stories na kahit mataas ang suweldo e nagre-resign? O iyong kahit mababa ang suweldo pero 'happy ako sa boss ko at sa nacha-challenge pa rin ako sa trabaho ko!'?

Hindi lamang materyal na bagay ang kailangan ng tao. Ang tao ay isang dinamikong lakas na kailangan palaging may pag-unlad, paggalaw. Palagi rapat may challenge. Kung may challenge palaging may change. At mahalaga sa development ng isang indibidwal ang 'kultura ng pagbabago'. Ang isang empleyado ay isang indibidwal, isang tao. Hindi siya makina na papasakan lang ng 'salary and benefits' para gumalaw at maging kapaki-pakinabang.

Sa Pagdating ng Barbaro : Isang Paglingon

2008-09-10T15:24:00.012+08:00

"No tyranny can stifle a real artist."

-F. Sionil Jose

NITONG NAGDAANG BUWAN nakita ko muli sa tv ang mga imahen ng Lanao del Norte - ang kaguluhan, ang karahasan, at ang iba't ibang hinabing takot - totoo man o likhang isip. At habang nagpi-piyesta ang lahat sa opisina, sa Maynila, maging sa aming bahay sa mga imahen na nakabandera sa tv at siya ring patuloy ang namumuong galit ng sankamadlaang Filipino lalo na sa Maynila na uhaw sa 'katotohanan' na nakatambad sa kanilang harapan nagbalik sa akin ang lahat-lahat ng alaala sa lugar na ito. Iwinaksi ko na ang lahat ng masasamang alaala ng mga tao, karanasan, at maging damdamin na ipinunla sa akin ng malupit na lunan na ito sa Mindanao. Ngayon ko lang naisip na napakadaling maghusga ng mga tao, napakadaling magtanim ng galit, at tila napakalayo ng Lanao del Norte sa puso at isipan ng mga tao.

At habang nagpi-piyesta ang lahat sa damdaming nais na ipunla (muli) ng 'conspiracy' ng gubyerno at ng midya sa puso ng sambayanang Filipino laban sa mga Moro at ikubli ang pinakamaliliit na bahagi ng mga karanasan sa Lanao del Norte nagbalik sa akin ang isang dula. Ang dula na isinulat ko noon sa Linamon, Lanao del Norte habang nakababad ako sa isang lugar kung saan ang galit, ang takot, at ang 'tahimik' na karahasan sa mga Moro ay nakatambad sa aking harapan. Karahasan na nagaganap sa katahimikan at kapayapaan at kasabay nito ang nakapinid na bibig ng lahat, ng sambayanan ukol dito. Napakadaling maghusga ng sambayanang Filipino.

Ipinalabas ang Sa Pagdating ng Barbaro (Sa Kiyapakaoma o Mananangga) bilang hindi opisyal na entry sa 2007 Virgin Labfest sa Cultural Center of the Philippines. Ang dula ay kabilang sa independent production ng nasabing festival. Hindi nakapasok sa opisyal na talaan ng mga dula ang Sa Pagdating ng Barbaro at inilako ko pa ito sa iba't ibang grupo. Naalala ko noong panahon ng festival na wala akong trabaho, sariwa pa sa akin ang isang masamang karanasan mula sa dating trabaho at mga kasama sa trabaho, ang gulo-gulo ng isip ko. Sariwa pa noon ang mga pananakot sa akin sa dati kong opisina huwag lang lumabas ang pinakatatagong mga lihim sa kanilang mga gawain. Tila nagpatung-patong ang lahat ng kamalasan sa buhay at ibinagsak ng isang palakpak. Sa sobrang siphayo naupo na lang ako sa gilid ng Vinzon's noon sa UP Diliman. Nais kong maipalabas ang dula. At nakalulungkot isipin na pagdating ko ng Maynila ipipinid pang muli maging ang aking boses.

Ngunit isang hulog ng langit ang Vinzon's Hall, si Rody Vera, si Sir Dennis Marasigan at ang UP Repertory Company. Pinayagan ng mga organizer ang dula na maipalabas sa festival ngunit venue at available technicals lang ang maibibigay nila dahil nailaan na ang budget sa mga opisyal na kasali sa festival. At ako na ang bahala sa lahat-lahat. Ikaw na, Ogie, ang maghanap ng produksiyon.

Inalako ko ang dula sa iba't ibang grupo. May mga ibang tahasang tumanggi dahil sa nilalaman ng dula. Dahil sa takot. At hayun na nga - isang grupo sa Unibersidad ng Pilipinas ang kumuha at nakipagsalaparan sa dula. Naalala ko pa noon kung paano ako nagpaliwanag sa mga kasapi ng UP Rep, sa kanilang harapan, tungkol sa dula, sa mga katotohanan na hindi sinasabi ng midya, ng mga dumadalaw dito sa Maynila na mga 'alagad ng Sining' mula sa Mindanao na pinupondahan ng gubyerno, ang aming edukasyon - sa katotohanan ng isang lipunan. Ng isang karahasan na nagaganap sa panahon ng 'peace and order'.

Mahirap pag-usapan ang isang uri ng takot na mas matanda pa kay Mahoma. Isang takot na kasing tanda ng kasaysayan ng isang lugar. At talagang mahirap pag-usapan sa madla ang mga bagay na sinasabi natin kapag nakatalikod ang isang Muslim, ang isang Moro. Hindi biro ang i-justify ang bigotry, discrimination, hypocrisy, at marginalization for the sake of survival. Sumpain ang Barbarong dumating sa ating lipunan na may dala-dalang maleta na hindi natin alam ang laman!

Maraming salamat sa UP Repertory Company sa pagtitiwalang dalhin ang Barbaro sa entablado.

At makalipas ang ilang pagpapaliwanag at pagpapalitan ng kuro-kuro sa mga kasapi ng UP Rep sa gilid ng Vinzon's isa sa kanila ang nagsabi, 'Sige, Ogie, may direktor na kami.'

At ang aking pasasalamat sa lahat-lahat ng kaluluwa na tumulong sa akin sa ilagay sa entablado at ipakita sa madla ang isang bahagi ng Lanao del Norte sa panahon ng 'peace and order'. Salamat sa aking direktor na si Nick Olanka, kay Vanessa Amante puno noon ng UP Repertory Company, sa UP Repertory Company, kay Sir Dennis Marasigan at Rody Vera, sa PETA Writers Pool lalo na kay Sir Manny Pambid at Bing Veloso. Maraming salamat sa aking literary comrade sa pagbabasa ng dula at pagbibigay sa akin ng lakas ng loob sa mga panahong ipinalalabas ang dula sa Cultural Center of the Philippines, Jelanie Mangondato. Salamat sa The Writers Bloc, Inc, sa estrangherong Meranao na nagsalin ng dayalogo sa Meranao na sa kasamaang palad hindi ko na maalala ang pangalan na siyang naging katuwang ko sa pagsulat nitong dula, at salamat kay Allah (swt). Kay Elizabeth Mapula na hindi ko iniwanan ganoon din kina Job Pagsibigan at J. Dennis Teodosio - mga mandudulang naging kaibigan ko at sumama sa akin upang mabuo ang independent production sa Virgin Labfest.

Nasa ibaba ang ilang bahagi ng Sa Pagdating ng Barbaro - paumanhin nakuha ko ang larawan sa site ni Nick Olanka at ng UP Repertory Company. Mabuhay ang malayang pag-iisip! Mabuhay ang Sining na hindi mananahimik!

"Naku, wala hong ganyan dito. Wala. Baka doon ho sa kabilang lugar. Doon sa Bosque. Sa malayo. Wala hong Eloisa dito sa amin. (Sa mga kapit-bahay) Di ba walang ganyang nakatira rito?"

"Hoy Tagalog! Kilala ko si Eloisa San Matias! Tiyahin ko iyan gusto mo tawagin ko?"

Darating si NORAIDA dala-dala ang bungkos ng labahan. Matatahimik ang lahat. Magtitinginan at magbubulungan. Tatapunan nila ng mapagdudang mga tingin si NORAIDA. Hihinto si NORAIDA nang makita niya ang nakasabit na bangkay. Blanko ang kanyang mukha. Nakayuko itong aalis. Bibigkasin nila ang mga sumusunod na linya habang nagtatapon ng mapagdudang tingin kay NORAIDA at sa kanyang tinungo.

"Hoy, Bakak, sino iyong Tagalog na dumalaw sa iyo?"

"Wala iyon. Taga-Iligan. At huwag mo akong tatawaging ‘Bakak’."

"Pati ba naman kami, Eloisa, lolokohin mo. E, ang tagal-tagal niyong nag-usap. At hindi iyon taga-rito ano!"

"E, sino ba siyang talaga?"

" Hindi ko nga kilala. Isang estranghero. Nagtatanong kung gusto ko raw bumili ng insurance."

"Ano’ng laman ng maleta? Buksan mo nga…"

Basahin ang rebyu ng PDI sa Dula:

"Provocative and disturbing, with a clever twist for an ending, “Sa Pagdating ng Barbaro” was a modest but successfully realized attempt to examine issues far larger than individual relationships, family dysfunction or workplace angst."The Philippine Daily Inquirer:

Ang Mga Mananahi : Isang Pagkukuro

2008-08-24T11:44:00.015+08:00

"Ikaw ang mali. Gusto kong makinig dahil gusto ko ang pinag-uusapan nila. Dahil hindi ko pa naririnig ang mga pinag-uusapan nila. Dahil mukha naman mahalaga ang pinag-uusapan nila dahil kahit gabi nag-uusap sila." - Mula sa isa sa aking tauhan, si Saliha, sa Ang Mga Mananahi.

KANINA BINALIKAN KONG muli ang aking dula na 'Ang Mga Mananahi'. Iniisip ko kasing rebisahin muli ang dula at ipabasa sa ilang mga kababaihang Moro para sa perspektibo at ilang detalya tungkol sa cultural nuances sa dula. Una itong ipinalabas bilang isa sa mga official entries sa 2008 Virgin Labfest sa Cultural Center of the Philippines noong Hulyo. Mga taga-UP Repertory company ang nagpalabas ng dula.

Bagaman naipalabas na ang dula hindi pa ito tapos. Patuloy ko pa kasing nire-rebisa nang nire-rebisa ang dula. Palagi naging ugali ko na at nang mga kasama kong mandudula na pinupuntahan namin ang produksiyon ng aming mga dula. Hindi ko ito magawa sa produksiyon ng direktor na si Prof. Elmer Rufo ng University of the Philippines Los Baños (UPLB) dahil sadyang malayo sa Maynila ang Los Baños. Ngunit natutuwa naman ako kay Prof. Rufo at napapanatag dahil malaki ang pagtitiwala niya at paggalang sa piyesa.

Maraming tumatakbo sa isip ko sa kasalukuyan sa dulang ito. Una, ewan ko ba na Hulyo pa lamang ay naisip nang ipalabas ang dula at hindi naman sinasadyang sumabay ito sa mga nagaganap sa kasalukuyan sa Mindanao. Sabi nga ng isa kong kaibigan sa text, "Ogie, sigurado ka ba riyan sa play na 'yan with all the eksena?" Ang sagot ko ay ewan ko. Sa ngayon pinu-proseso ko pa ang lahat-lahat - pero ang sigurado lang ako e titingnan ko ang lahat bilang isang mandudula, bilang isang alagad ng Sining.

Anupaman, naipakalat na ang balita at excited na rin ang mga kaibigan ko sa Manila na mapanood ang dula.

Ayaw kong magpaliwanag pero nais ko lang ibahagi kung tungkol saan ba 'Ang Mga Mananahi' - ang dula ay tungkol sa kalayaan. Sa mga pagnanais ng mga tao, na nagkataong mga Bangsa Moro, ng kalayaan. Nais ko kasing maunawaan bilang isang Filipino ang perspektibo kung paano ko tinitingnan ang Bangsa Moro struggle. Marami akong tanong sa sarili. Isa itong proseso ng pagwasak ng mga nakamulatang mga pagtingin sa mga bagay-bagay patungkol sa mga Bangsa Moro. Ano pa nga ba ang sining kundi ang pagwasak ng mga nakagawian nang istruktura?

Nais kong isa-konkreto ang kalayaan na sinasabi ng mga Moro na nakausap ko sa aking pananaliksik at pakikihalubilo.

Ang basic rule kasi sa drama at sa kahit na anong masining na naratibo, "Show don't tell." Kaya isang struggle sa akin bilang isang mandudula na i-dramatize ang 'kalayaan' na ito na unang kong narinig nang magsalita ang kinatawan ng MILF sa anibersaryo ng Jabidah Massacre sa Corregidor Island. Pero hindi ako magbabalat-kayo na na-capture ko ito nang buong-buo. Ibang tao na siguro ang magsasabi noon. Nagsalita at dumalo rin sa piging na iyon ang MNLF, ang Military, ang ilang government officials, civil society groups, at kinatawan ng mga lumad. Mahirap man itong gawain para sa akin ngunit nakatutulong naman ito sa aking sining.

Ano sa palagay mo?

****

Ang Mga Mananahi ay ipalalabas ng University of the Philippines Los Baños sa darating Septermber 8 and 9 sa Umali Hall. Ito ay sa direksiyon ni Prof. Elmer Rufo. Iniimbitahan ko ang lahat at umaasa rin ako ng inyong pagkukuro at perspektibo sa dula - Moro man o Filipino.

Of Artistic Expression and the Mindanao Conflict

2008-08-24T11:19:00.014+08:00

(Below is a response to a Moro woman's entry to a thread in an egroup which I am a member. The Moro woman described her and her family's experiences during the war between the government and the Bangsa Moro freedom fighters in the '70s. The thread started when a Filipino asked something on the Moro governance after the carnage in Lanao del Norte just weeks ago. I have some slight changes. Read on - RB).

THERE ARE CERTAIN narratives that escape us despite of the many horror stories that we heard or read in books - one of them is the one below. Of course we have to find the most appropriate ways of telling and re-telling the stories - telling it in a way that it will push listeners and readers to go beyond the Self and try to manage to enter in another domain or perspectives. Unfortunately these narratives failed to get into more popular media such as dailies, tvs, films, theatre and popular literary forms and artistic endeavors.

When I was young my concept of 'Mindanao' was that the one popularized by a group ASIN (which was a favorite of some old aunties and titos of the house) then I was bombarded with small stories of war with MNLF and 'those people who are taking away my country'. Years after listening to ASIN - I can no longer accept 'Ako'y may dala-dalang balita galing sa bayan ko..." as someone speaking to me, a Filipino, a Manileño, the 'realities' Mindanao. Or, 'Kapwa Filipino ay pinapahirapan mo' that pushed me to asked who is this 'kapwa Filipino na nagpapahirap sa kapwa Filipino?' - and I discovered that this is just one of the many voices in Mindanao - a 'settler's point of view' of Mindanao. A Bisaya telling everybody about the 'Mindanao'. And these songs and the perspective they carry are so popular that it pushes away other voices at the margins, including that of the Moro.

The problem with Mindanaoans when they talk about their experiences in the many forms of media possible is the seemingly absence of the Self, of the internal introspection of a human person. The central goverment is also a culprit, or the main culprit, for this situation - government agencies supporting 'artistic' and 'cultural endeavors' that promote certain perspectives. One time I asked a certain government official from a government agency for some information on how can I acquire grants on certain research I am inclined to undertake for my play on how an ordinary Filipino sees the Bangsa Moro struggle and he said - 'Kung magu-unite sa amin we support it, but if not hindi.' Unite, as it was told to me - the topic of my work should teach and adhere to a certain perspective. 'Unite' is a very tricky word so as 'peace and order' - it means differently from various perspectives. A 'peace and order' in Iligan, Linamon, Kauswagan, and Kolambugan (places I've been to and write cylcles of plays capturing the 'soul' of the place) is different from the 'peace and order' from a Kagan Bangsa Moro friend I met in a conference in Manila. Or that from a Meranao Bangsa Moro student from MSU-Marawi that become my literary comrade.

Watch for my play "Ang Mga Mananahi" at the UPLB

2008-08-17T18:28:00.003+08:00

UPLB Genetics Society stages El Laberinto de la Verdad

INQUIRER.net
First Posted 17:17:00 08/15/2008

LOS BAÑOS, Laguna—The UPLB Genetics Society will stage El Laberinto de la Verdad (The Labyrinth of Truth), three one-act plays written by Palanca-winning playwrights.

Ang Mga Mananahi tackles socio-political issues, Isang Libong Tula para sa Dibdib ni Dulce is a psycho-drama play, while May Isang Alamat has the environment as its theme.

They are written by Rogelio Braga and Layeta Bucoy.

El Laberinto, which is a silver anniversary presentation of the UPLB Genetics Society, is under the direction of Prof. Elmer Rufo.

It will be staged at the D.L. Umali Auditorium at the University of the Philippines, Los Baños on September 8 and 9.

For ticket inquiries, please contact the director (09217216027) or Mr. Stanley Roy Carrascal (09174101428).

Here's from the Virgin Labfest Programme (Ang Mga Mananahi was first performed by the UP Repertory Company in July 2008 with Angeli Bayani as Director) :

ABOUT Rogelio Braga's ANG MGA MANANAHI

Set in an ‘unnamed’ place somewhere in the South on the heydays of the government’s war against the Bangsa Moro freedom fighters. A story of how four Muslim women perform the act of bravery on their bare hands and compassionate souls. “Walang kapayapaan kasi walang kalayaan…” Ang Mga Mananahi is a celebration on the triumphs of human spirit against the adversity of a cruel and ruthless power and a homage to those beautiful thoughts that keep ordinary people together to stand for freedom and lasting peace.

Ang Kerengkeng ng Rural Tours (Isang Dagli)

2008-08-17T17:35:00.010+08:00

(Noong isang linggo isang kasama sa opisina ang nagpahayag sa akin na nagustuhan niya raw ang blog entry na ito mula sa isinara kong ikalawang blog. Natuwa naman ako at may nakapansin pala sa entry na ito. Kaya heto ipo-post ko ulit. Isinulat ko ito noong June 2007 para sa dagli exercise ng aming grupo sa Naratibo. Basa lang ha? - RB)

"A good Moro is a dead Moro."

- Mula raw sa isang tula ayon isang Moro na nakausap ko
pero una kong narinig ito sa dati kong boss sa Cagayan de Oro City
nang imungkahi kong buksan ang organisasyon sa mga Muslim applicants.

NAULINIGAN NG MGA pasahero ang kumbersasyon ng isang Tagalog at matipunong estranghero mula sa Maramag. Halos anim na oras ang nakababagot na biyahe mula Cagayan de Oro hanggang Davao City.

“Ang ganda naman ng dibdib mo?” Nakatudla ang tingin ng lalaki sa nakasabit na pendant ng Tagalog.

“Excuse me?”

“Iyang isda sa dibdib mo. Ang ganda. Puwedeng himasin?”

“A, ito? Nabili ko sa mga Meranao na nagtitinda sa Iligan.”

“Tagalog ka ‘day?”

“Hindi. Taga-Quezon City. Ikaw ‘Dong?”

“Taga-rito. Sa Maramag. Galing ka ng Iligan?”

“Medyo. Ikaw?”

“Sa Malabang. Sa’n ka papunta?”

“Sa Davao. Magma-Mahal na Araw.”

“Bakit may syota ka sa Davao?” Nakangiti na ang lalaki.

“Excuse me close tayo?” Napangiti ang Tagalog. “Single pa ako.”

“Ako rin single pa. At naghahanap…Teka, ano ba ang trabaho mo?”

“NGO. Sa Maynila ang office namin pero may mga project kami dito sa Mindanao. Ikaw ano naman ang trabaho mo at ano ang ginagawa mo sa…sa’n nga ba iyon?”

“Sa Malabang, sa Lanao del Sur. Hulaan mo kung ano ang trabaho ko?”

“Constru?”

“Ano?”

“Sorry. Construction worker? Mukha ka kasing construction worker.”

“Sundalo ako. Gusto mo ba magka-boyfriend na sundalo?”

“Excuse me?”

Nakatitig pa rin ang lalaki sa kanyang mga mata. Napansin ng Tagalog na may biloy sa magkabilang pisngi ang lalaking taga-Maramag. Bagaman sunog ang balat na nabilad sa araw kakikitaan pa rin ng katipunuan ng pangangatawan ang lalaki.

“Masarap raw magmahal ang mga sundalo.”

“Ayaw kong mabiyuda nang maaga.”

Pareho silang natawa.

“Saan ka na nakarating dito sa Mindanao? Mukhang nalibot mo na ang Mindanao a.”

“Hindi naman. Hindi pa ako nakarating sa Western Mindanao at sa Sulu Archipelago.”

“Talo kita. Nakarating na ako riyan. Sa Maguindanao, sa Patikul…”

“Ha? Ang laswa naman ng pangalan ng lugar…”

“Alin ang Pa-tikul? Ikaw ha bayot ka…pero masarap iyon…”

Lumakas ang tibok ng pulso sa sentido ng Tagalog. Mukhang hindi lang pagkabagot sa biyahe ang malulunasan ng matipunong lalaking ito na taga-Maramag, pati ang pangangailangan ng tawag ng laman. Naisip ng Tagalog na medyo matagal ang stop-over sa Valencia at doon maraming banyo.

“Ang taas ng Kitanglad…”Putol ng Tagalog sa katahimikan.

“May peace and order kasi rito sa Bukidnon. Parang sa Davao…sa Iligan…Sa Cagayan de Oro…Masaya ang buhay kung may peace and order di ba?…” Napangiti ang lalaki. Ito ang pagmamayabang niya sa kanyang trabaho.

Pareho silang napatingin sa Mt. Kitanglad. Katahimikan. Hudyat na ito na nakapasok na ang Rural Tour bus sa Malaybalay.

“Nakapatay ka na ba ng tao?”

“Ha?” Napangiti ang matipunong lalaki na taga-Maramag na galing ng Cagayan de Oro - mga lugar kung saan may peace and order.

“Marunong kang magpaputok ng baril?”

“Tanong ba ‘yan? Siyempre sundalo ako kaya kong paputukin ang kahit na ano’ng baril. Gusto mo magpaputok ako sa iyo sa Davao…du’n din ako sa Mahal na Araw.”

Katahimikan. Itiniklop ng Tagalog ang kanyang mga palad. Mahigpit na mahigpit. Matagal na rin siyang nagtatrabaho sa Mindanao at totoong nalibot na niya ang ilang bahagi ng isla. At marami-rami na rin siyang nakita at natuklasan sa mga lugar ba na tinatawag nilang may ‘peace and order’ - halimbawa ang lungsod ng Iligan, sa Lanao del Norte.

“Hindi ako sasama sa lalaki na humahawak ng baril. Malayo pa ba ang bababaan mo?”

“Isang istasyon pa pagkatapos ng Malaybalay. Gusto mo dalawin kita sa Quezon City ‘pag napunta ako ng Maynila.”

“Crazy. Hindi mo ako mahahanap.”

“E, di magkita tayo sa Davao next week? Ano game ka?”

“Siguro mahirap ang trabaho mo? Parang na-diyeta ka kasi sa kausap ng ilang libong taon.”

“Madaldal talaga ako kasi minsan wala akong makausap na matino sa loob ng maraming buwan. Naiipon lahat ng kuwento. Kaya pasensiya ka na kung madaldal ako ha? Mahaba naman itong biyahe…”

“Okay lang. Feeling close ka nga e.”

“Ano ba ang work mo sa NGO niyo?”

“Human Resource. Boring.”

“Exciting ang lumaban sa mga kalaban ng gubyerno.”

“Excuse me?”

Ilalapit ng lalaki ang bibig niya sa tenga ng Tagalog. Mararamdaman ng huli ang mainit na hininga ng lalaking matipuno mula sa Maramag. Bumulong ito. Ito ang bahagi kumbersasyon ng dalawa na hindi na naulinigan ang ibang mga pasahero sa bus.

“Marami na nga akong napatay. Lagpas 20 na…mga MI…”

“A, gano’n ba? Hindi pa ako nakakakita ng taong napatay sa karahasan…pink ba ang mga utong mo?”

Napangiti ang lalaki. Inilapit pa nito lalo ang kanyang mga labi sa tenga ng Tagalog. “Sa Davao next week malalaman mo….”

At naulinigan na lamang ng mga pasahero ang pagsasa-konkreto ng isang samahan na ginagawa lamang ng mga taong nasa hustong wisyo na at edad.

“Ano pala ang number mo?”

Ibinigay ng Tagalog ang kanyang cellphone number.

“Ako nga pala si Rhon-Rhon…”

“With an “H” ito? Funny ang jologs.”

Iniabot ng matipunong lalaki ng Maramag ang kanyang kamay. At ibinigay ng Tagalog ang kanyang pangalan.

“Ang lambot naman ng kamay mo akala ko sa NGO ka nagta-trabaho?”

“Hindi naman lahat ng nagta-trabaho sa NGO magaspang ang mga kamay.”

Marami pa silang napag-usapan sa haba ng biyahe. Magkikita sila sa Davao sa susunod na Linggo pagkatapos ng Semana Santa - akala ng lalaking taga-Maramag. Marami ang nakarinig sa mga salitang binitiwan ng dalawa sa isa’t isa. Marami ang nakasaksi sa pagbabanggaan ng dalawang magkaibang buhay sa isang mahabang biyahe. Ngunit ang hindi nalalaman ng nakararami…hindi lahat ng nakikita at naririnig sa lugar na iyon, sa malayong lugar na iyon, na kanilang kinasasadlakan - isang Tagalog at isang sundalao, ay katotohanan.

Nang marating ng bus ang Maramag bumaba na ang lalaki at kumaway, “See you next week…text text na lang.” Inihilig ng Tagalog ang kanyang ulo sa sandalan ng malambot na upuan. At naisip niya, sa paanong paraan niya kaya bubunuin ang Semana Santa sa Davao City na walang kasama kundi ang bagot ng pag-iisa sa malayo at malupit na lugar na mayroon ding 'peace and order'. Hindi niya ibinigay ang tunay niyang pangalan sa lalaki maging ang kanyang tunay na numero. At ang ikinapanghihilakbot niya sa sarili: wala siyang nararamdaman kahit na konting panghihinayang.

Saturday Night Gimik sa mga kasamang Mandudula

2008-08-17T16:19:00.003+08:00

HINDI LANG ISANG beses na nakarinig na ako ng mga patutsa ng ilang kaibigan at kasama sa trabaho na ako raw ang pinaka-boring na tao sa balat ng lupa. Nagpapasalamat na lang ako at napapansin din pala nila ako kahit na papaano kahit hindi ako masyadong lumalabas sa mga 'normal' na lakaran ng aking mga kaibigan at kakilala. Hindi naman kasi ako sumasayaw at hindi rin naman ako kumakanta kaya bale wala sa akin ang mga yayaan sa disco (na hindi pa ako nakakapasok sa tanang buhay ko) at sa videoke bar. At itinigil ko na rin ang pag-inom (o paglaklak) ng alak at wala naman akong ibang bisyo bukod sa pagkain. Akala kasi minsan ng mga kasama ko sa opisina na kesyo nasa teatro ako e talented ako sa mga performance. Takot nga akong sumampa sa stage at magsalita sa harap ng maraming tao minsan maliban na lang kung kailangan talagang gawin para sa trabaho.

Hindi ko akalain na maari pala akong lumabas ng bahay tuwing Sabado na hindi ako nag-iisip o nagdadala ng anumang mga bagahe na dapat isipin at paglimian halimbawa mga problema sa trabaho, nabinbing mga proyekto sa pagsusulat, aklat na kailangang tapusing basahin, o mga saloobin na kailangan kong paglimian nang maraming beses. Alam ko pa pala ang ibig sabihin ng 'Sabado Nights.'

Nitong nagdaang Sabado sinimulan ko ang aking araw mga bandang alas-3 ng hapon pagkagising ko. Nagtungo ako ng Cultural Center of the Philippines para kausapin sana ang ilang mga kaibigan sa teatro para sa mga fund raising projects sa mga gawain ng isang mabuting kaibigang Moro (Sarah Matalam sa Maguindanao) ng kanyang mga kakosa sa Davao City para sa mga kababayan nila sa Pikit, North Cotabato. Nakausap ko si Sir Dennis Marasigan ng Tanghalang Filipino at binigyan niya ako ng mga suggestion at tip sa naiisip kong gawain. Insha Allah magiging matagumpay ang mga gawaing ito basta't magkaroon lang kami ng maayos na intensiyon.

Matapos ang CCP umarangkada naman ako patungo sa opisina ng UP Repertory Company (sa Diliman) para kausapin ang mga kakosa sa aking plano. Balak ko kasi silang i-involve muli sa naiisip na fund raising (tulad ng pag-involve nila sa mga usaping ng mga Moro - ang diskriminasyon, ang mga karahasan, at mga itinagong lihim ng ating kasaysayan lalo na ang karahasan at pangangamkam sa lupain ng mga Moro, atbp. sa tuwing nalalapit na ang Virgin Labfest.) Wala akong naabutan sa kanilang opisina sa Vinzon's marahil busy na naman sa kani-kanilang mga 'normal' na gawain ang mga taga-UP Rep.

Matapos iyon nagtungo na ako sa Ateneo de Manila University para suportahan ang kasamang mandudula at artista sa entablado na si Trixie Dauz. Siya kasi ang production designer ng mga dula na ipinalalabas ng mga estudiyante ni Glenn Sevilla Mas, isang mabuting kaibigang mandudula na may mabuting pakikisama sa mga tao. Dahil maaga akong dumating sa ADMU nanood muna ako ng rehearsal ng dula nina Glenn (Shakespeare ni Othello the Moor of Venice, salin ni Rogelio Sicat.) Ikinatuwa ko na makita sa isang eksena na nagdarasal ang isang artista (Nonie Buencamino) na kawangis ng sala'ah (dahil ang character niya ay isang Moro, si Othello.)

Tatlong dula ang ipinalabas ng mga estudiyante ni Glenn. Isa rito ang dula ni Layeta Bucoy. Naging maayos naman ang naging palabas ng mga estudiyante at nakatutuwa ang kanilang enthusiasm sa Sining ng Teatro. Nagpapasalamat pa rin ako na may mga taong tulad nila na pilit pa ring ipinapauso ang panonood ng teatro sa ating lipunan at ginagawang mas exciting ang daigdig na ito.

Matapos ang kainan sa hinaing hapag ng mga estudiyante nagtungo ako, si Job Pagsibigan, Trixie Dauz, Joshua Lim So sa Conspiracy Bar sa Visayas Avenue para panoorin naman ang kaibigan at kasama naming mandudula sa PETA Writers Pool na si Bing Beloso (at ang kanyang bansa, Baylan). Masaya at maganda ang naging karanasan ko sa pakikinig sa mga bandang nagsipag-tugtog. Naabutan namin ang bansang Syalam na umeeksena sa entablado. Nagkaroon ako ng sandaling huntahan sa vocalist ng banda na isang Meranao sa mga bagay-bagay na isusulat ko na lamang sa isang hiwalay na blog entry.

Masaya ang naging kuwentuhan namin ng aking mga kasamang mandudula. Marami kaming napag-usapan mula sa mga personal na karanasan, sa aming mga Sining, sa pagtanaw sa buhay at sa mga nangyayari sa aming kapaligiran. Ito ang isang bagay na hindi nauunawaan minsan ng ibang mga kasama sa akin. Mahilig ako sa isang matino at semi-matinong usapan - chikahan, intellectual masturbation, tsismisan, palitan ng kuro-kuro anuman ang itawag mo rito. Interesado kasi ako sa tao at sa mga ideya. Pag-usapan natin ang showbiz, fashion, hanggang sa mga paboritong aklat at pilosopiya maging ang mga pangyayari sa ating lipunan. Ipinanganak akong madaldal. Sa akin ang mga huntahang ganito ay isang sincere at intimate na gawain sa mga taong sa aking palagay ay mahilig din sa ideya at pakikipagkapwa-tao.

Ikinatuwa ko ang mga punto de bista ng mga kasama ko sa mesa tungkol sa buhay ng isang mandudula: sa aming mga buhay ilang taon mula ngayon at ang mga kuwentong isusulat pa sa mga susunod na mga taon ng aming buhay.

Napag-usapan din namin ang tila 'maliit' na pagtingin ng mga tao sa mga mandudula. At ang mga taong ito pa mismo ay mga tao sa loob ng daigdig ng teatro! Ang pambubusabos sa mga mandudula ng ilang theatre company, ang pambabastos na walang habas, at ang pambu-'bully' ng ilang tao na dapat ay iginagalang mo sana dahil sa kanilang katayuan sa daigdig ng teatro.

Dito naging emosyunal ang aming usapan.

Minsan mahirap ipaunawa sa iba ang gawain ng isang mandudula. Lalo na sa kapwa mo na nasa loob ng teatro. Sa akin ang pinaka-masakit na magagawa mo isang mandudula ay patahimikin mo ang kanyang boses. Tanggalin mo ang kanyang perspektibo sa dula na kanyang isinulat. Sabihan siya kung ano ang dapat na isulat at di dapat na isulat. Maaring sabihin ng ilang kasama na ang teatro ay isang collaborative work. Oo - ngunit ito ay isang perspektib lamang sa aming Sining. Hindi 'scene-maker' ang mandudula. At mas lalong hindi kami taga-gawa ng 'imprub' materials para sa mga artista. At hindi nagsisimula at nagtatapos ang aming gawain sa isang concept paper. Hinuhusgahan ang aming kapasidad sa dula na aming nasusulat. Mandudula = mga Dula. Hindi ganoon kababa ang aming pagkatao at hindi rin ganoon kababa ang pagtingin namin sa aming mga trabaho.

Ang pagsusulat ng dula ay hindi lang career. Ito ang aming buhay tulad na ito rin ang buhay ng mga direktor, artista, production staff sa teatro.

At naparami ng nainom na alak ang aking mga kasama. Nadagdagan pa ng isang tasa ng kape ang aking order.

Pero nagkaisa kaming apat na isang bagay, ika nga ni Job, "Bilang mga mandudula hindi dapat tayo magpapa-bully." At dito sinimulan namin ang extra-efforts na ibalik muli ang confidence sa aming mga sarili. Kailangan maging happy ending ang aming huntahan. Itinuloy namin ang usapan sa isang 24-hr McDo sa North Avenue malapit sa SM City North EDSA. Isa-isa kami ng nagkuwentuhan sa mga pagsubok na dinaanan (at dinaraanan namin sa kasalukuyan) sa aming pagsusulat, sa teatro, ang mga sakripisyo, ang mga rejection, ang mga intimidation, ang mga papuri na nakukuha sa mga manonood, ang mga takot sa subheto ng aming mga dula, ang mga oportunidad, at ang malawak pang karanasan ng buhay na naghihintay sa amin upang ikuwento sa entablado. At nangako kaming kahit na anong mangyari patuloy at patuloy pa rin kaming magsusulat ng mga dula - para sa aming mga sarili, sa manonood, at Sining ng Pagsulat ng dula. at patuloy ang aming pag-aaral sa aming mga Sining. Hindi kami magpapa-bully kahit na kanino mula siguro sa aming mga sarili, sa mga echosera sa paligid-ligid, maging sa kalupitan ng aming lipunan at mga karanasan.

Natapos ang aming huntahan mga alas-4 ng umaga. Sabay-sabay kaming umuwi at heto ang nakakatawa - inihatid pa namin si Trixie (hindi na natulog, hindi pa nagpapalit ng damit) sa exit door ng isang sinehan ng SM North EDSA dahil 4 am ang call time ng grupo na kanyang sinalihan (Ibong Adarna) na ang palabas alas-9 ng umaga - tingnan mo nga naman ang buhay ng mga taga-teatro!

Ito na siguro ang pagbabalik ang 'Sabado Nights' gimik sa aking buhay. Na-miss ko ang mga ganitong usapan, ang ganitong pakikipag-usap sa mga taong nagbubukas ng kanilang loob sa iyo maging sinuman. Madali rin kasi akong magbukas ng loob sa tao. At maganda pa pala ang daigdig dahil may mga tao pang naniniwala sa relasyon. Alhamdulillah!

Having Nightmares: Reading the Ilagas in Lanao del Norte

2008-08-12T21:49:00.007+08:00

NITONG NAGDAANG WEEKEND halos naubos ko ang kalahati ng aking oras sa pagbabasa ng mga naipong clippings, researches mula sa internet at sa mga aklat tungkol sa mga Ilaga (Ilonggo Land Grabbers Association hindi Iligan Airsoft Gamers) sa Mindanao partikular na sa Lanao del Norte. Para akong nag-marathon sa panonood ng mga Japanese horror flicks. Sabi ko sa nga aking kaibigan na nasa Davao, mataas naman ang grado ko sa History noong high school at college bakit tila parang bago sa akin ang kuwento ng mga Ilaga sa Mindanao. Ayaw ko namang balikan ang aking mga guro at isa-isa silang sisihin. Pero nahinuha ko na mayroong itinago (at itinatago) sa akin ang aking edukasyon, ang aking lipunan. Mayroong nagaganap na isang conspiracy.

May nais kasi akong malaman sa kuwento ng mga Ilaga sa Mindanao - nais kong ukilkilin ang isang 'prespektibo', ang isang 'naratibo', ang isang lupon ng mga damdamin na pilit na ipinalulukob sa akin ng mga institusyon ng aking lipunan - cultural shows, midya, educational institution, mga sinungaling sa kanto, atbp. Sa aking palagay, responsibilidad kong alamin ang lahat ng mga nangyayari sa aking lipunan, sa aking kasaysayan tulad ng responsibilidad nating lahat na alamin ang ginagawa ng ating gubyerno sa mga Moro, sa Mindanao.

Matagal na kasing nakabalandra sa mesa ko ang mga naipong papeles at dokumento kaya minabuti ko nang basahin ang ilan nang masimulan ko na ang aking dula insha Allah na matapos ko ang unang burador bago ang Nobyembre ngayong taon para sa 2009 Virgin Labfest na proyekto ng aming grupong The Writers Bloc, Inc.

Kaso itinigil ko ang pagbabasa noong Lunes ng madaling araw dahil napansin ko sa aking mga nakaw na tulog na nagkakaroon na ako ng nightmares. Kahit saglit na tulog lang e kapag ipinikit ko na ang aking mga mata ay parang nakikita ko ang mga imahen - pamilyar kasi sa akin ang mga lugar na binabanggit sa mga nabasa kong artikulo. Isa itong ma-horror na weekend.

Hindi nga ako nakapasok sa opisina noong Lunes ng gabi dahil hindi na ako nakatulog buong Lunes ng umaga at tanghali. Nabubuhay ang mga imahen sa aking harapan- mga sinusunog na bahay, ang nagre-retreat na mga Moro upang iwasan ang mga Ilaga, sapilitang pangangamkam ng lupa, mga pinuputol na tenga ng mga Moro, bendang puti sa ulo, pagkain ng utak ng paring Italyano, Iligan, etc. Hindi ko alam sa dami rin siguro ng mga kapeng nainom ito. Anupaman, susundin ko muna ang aking kaibigan sa Davao na lagi kong pinakikinggan - itigil ang pagbabasa at maglagay ng distansiya sa subheto ng aking dulang isinusulat.

Henewey, heto ang isang artikulo na nahagilap ko sa internet: The Tacub Massacre Revisited. Basahin lang at kailangan ko pang magdagdag ng ilang research for verification sa katotohanan ng mga nasasaad sa artikulong ito - kabilang na rito sa pag-interview sa ilang mga tao sa lugar.

Magadang gabi at sweet dreams.

Ang Naratibo ng Lanao del Norte bilang Opresyon: Rebyu sa Dokumentaryo ni Maki Pulido, "Alipin"

2008-08-04T16:43:00.011+08:00

“Lapit mga kaibigan at makinig kayo,
Ako’y may dala-dalang balita galing sa bayan ko.
Nais kong ipamahagi ang mga kuwento
Ng mga pangyayaring nagaganap
Sa Lupang Pangako.”

“Kapwa Filipino ay pinapahirapan mo.
Ang gulo…”

-mula dalawang popular na awitin ng ASIN.

NARITO ANG DALAWANG awitin na sa aking palagay napakagandang halimbawa ng naratibo ng Lanao del Norte. Sikat hanggang sa ngayon ang mga awiting ito at itinuturing na ‘makabayan’. Ano nga ba ang naratibo ng Lanao del Norte?

Nitong Sabago ng gabi inabangan ko muli ang programa ni Howie Severino na ‘Reporter’s Notebook’ dahil interesante ang mga usapin na tinatalakay ng mga dokumentaryo na ipinalalabas nila. Isang linggo lang ang nakalilipas nang ipilabas nila ang isang dokumentaryo tungkol sa ‘karangaya’ (arranged marriage), isang tradisyung Meranao na nabubuhay pa hanggang sa ngayon gaano man kabilis ang takbo ng panahon. Bagaman sa simula ng palabas nagbigay ng kanyang ‘value judgement’ (naawa raw siya sa mga batang ikinakasal) ang lumikha ng ‘karangaya’ documentary nakita ko namang may paggalang sa kultura at sa karangaya ang kanyang likha. At ito ang nag-engganyo sa aking abangan ang Reporter’s Notebook sa sumunod na Sabado gaano man kalalim ang gabi kung ito ay magsimulang umere sa telebisyon.

Ngunit ang ‘Alipin’ ni Maki Pulido ay isang naratibo ng Lanao del Norte, isang uri ng pagkukuwento bilang opresyon ng mga Moro. Ang naratibong ito ang nagbibigay pundasyon sa mas malalim pang problema sa ating lipunan: ang pagkakaroon ng rason ang diskriminasyon at opresyon ng mga Moro sa lahat ng aspekto ng buhay-buhay Filipino at paglikha ng imahen ng mga Moro na ang kanilang pamumuhay ay hindi naayon sa isang ‘moderno’ at ‘sibilidasong’ pamamaraan, isang imahen na nagbibigay rason sa isang kapangyarihan na tumatangging bitiwan sila bilang mamayan at ipamahalaan ang kanilang interest at mga posibilidad sa buhay.

Ang pang-aalipin ng tao at ang pagbebenta ng isang tao bilang alipin ay isang imoral at iligal na gawain tingnan mo man ito sa iba’t ibang perspektibo. Isa itong katotohanan sa ating lipunan. Ang dokumentaryo ay tumatalakay una sa kalagayan ng mga taong naging alipin kasama na rito ang paraan kung paano siya naging alipin (abduction) at ikalawa, sa kultural na aspekto ng ‘pang-aalipin’.

Tungkol sa kuwento ng mga taong naging ‘alipin’ sa Lanao del Sur ang dokumentaryo. Inilahad ni Maki Pulido ang kuwento ng mga biktima kung paano sila nailagay sa kanilang sitwasyon. Abduction ang siyang namamayaning dahilan ng pang-aalipin. Karaniwan na ang kuwentong ito sa ating lipunan lalo na rito sa Maynila. Isang bata ang ninakaw at nakitang namamalimos sa lansangan ilang araw matapos mawala o kaya’y ibinebenta sa isang pamilyang hindi magka-anak, isang babae na napilitang mangamuhan mabayaran lang ang utang ng kanyang mga magulang, mga Aeta sa Zambales na ikinakalakal sa kapatagan bilang katulong sa pastulan o dagdag na kamay sa bisnis ng nakabiling amo, at samu’t saring kuwento ng pagbebenta ng tao bilang isang komoditi. Ang totoo, aminin natin o hindi, maraming tao sa Maynila ang ‘guilty’ sa pang-aalipin kung gagamitin nating barometer ang ‘pang-aalipin’ na inilalahad ng dokumentaryo. Ilang beses na ba akong nakarinig ng mga misis sa opisina na naghahanap ng kasambahay sa pamamagitan ng pagtatanong ng ‘Oy, baka may kilala ka naman sa probinsiya niyo, pinsan mo o kilala mo na puwedeng magkatulong sa akin?” Malimit mga batang babae mula sa probinsiya ang kinukuhang kasambahay ng mga tao rito sa Maynila – pinsan ni ganito, kapatid ni ganyan, kapitbahay ni Waray, pinsan ni Cebuano, etc. Mabenta ang mga probinsiyana bilang kasambahay dito sa Maynila. Ilan ba sa aking mga tiyang Waray ang narito sa Maynila dahil nangangamuhan at bawat pag-uwi mula sa amin sa Tacloban may dala-dalang dalaga magpakatulong? Ang abduction ng isang sindikato o isang tao ay bawal at imoral ngunit ang pagpapadala ng isang lipunan sa kanyang mga kadagalahan sa ibang nayon bilang alipin, bilang katulong, isang normal na gawin (sabi nga ng isang dula na napanood ko basta legal lang ang passport)? Ilan sa mga kasambahay na ito ang hindi nababayaran ng sapat? Walang proteksiyon ng batas sa mga paglabag sa mga itinakdang labor standard? Ilang beses na ba nating nakikita sa telebisyon ang isang kapatid ng senador na nangmaltrato ng kasambahay at ginawa pang kabayo ng plantsa ang likod ng probreng babae?

Ang tanong ko ay ganito: kailan nagiging imoral at hindi katanggap-tanggap sa lipunan ang pang-aalipin? Ano ang istandard? Baka may istandard nga? Kung paano siya naging alipin o baka naman kung sino ang nang-aalipin ang istandard? Hindi ba’t ipinadadala nga nating kasambahay ang mga nanay, ate, mare, ditse natin sa ibang bansa at tinatawag nating Bagong Bayani pagkatapos?

Ang ‘pang-aalipin’ ay hindi lamang nagaganap sa Marawi City, sa mga Meranao. Oo, sa mga Meranao ayon sa dokumentaryo. Bagaman isang beses lang binanggit ang ‘Meranao’ sa kabuuan ng dokumentaryo ito ay patungkol sa kanila. Hindi ito maikukubli. Sa simula ng palabas binanggit na hindi Islamic (hindi talaga ito gawain ng isang Muslim) ang pang-aalipin—kung gayon ito ay isang kultural na pagdanas! Ito ang unang anyo ng naratibo ng Lanao del Norte: hypocrisy. Hindi ang relihiyon ng ating problema mga arie, ang uri ng iyong pamumuhay. Hypocrisy. Nagagamit din ang hypocrisy na ito sa iba’t ibang sistema at pamamaraan: sa mga interfaith dialogues, sa mga iba’t ibang peace building activities, hanggang sa pinanonood mong dula na nagpapalabas ng mga katutubong sayaw at galaw ng mga Moro.

Ang pang-aalipin ay isang katanggap-tanggap na gawain sa ating lipunan ngunit nagiging ilegal lamang kung lalabas ka sa itinakdang limitasyon ng batas at moralidad. Batas at moralidad marahil ng mga Filipino.

Kung mayroon man akong ikinagulat sa dokumentaryo ay ang pagtalakay sa ‘aspektong kultural’ ng pang-aalipin.

Sandali—nais ko lang liwanagin ang aking sarili. Hindi ako magbabalat-kayo tulad ng isang Kristiyanong-cultural-worker-cum-artist-from-Mindanao na malalakas ang boses na nagsasabi sa mga taga-ibang lugar na huwag niyong gagamitin ang ‘aming’ kultura at ‘aming’ karanasan dahil hindi kayo taga-rito. Hindi ako ganoon dahil hindi ko iyon gagawin sa kapwa ko alagad ng Sining mas lalo na sa mga taong nais na magpahayag ng kanilang sarili at kuro-kuro sa daigdig. At hindi rin ako taga-Mindanao. Ayaw ko kasing ginagawa iyon sa akin. Sa akin ang pagtalakay sa lahat ng isyu at karanasan ay kalayaan ng pag-iisip. Walang tunay na alagad ng sining ang yuyukod sa sinumang Big Brother na magsasabi sa kanya kung ano ang dapat at hindi dapat isulat at ipinta. Ang magdikta ay gawain ng mga tyrant na lider ng lipunan, ng censors, at hindi ng kapwa ‘artists’ at ‘cultural workers’.

At dito ko hinangaan ang Reporter’s Notebook. Tinatalakay nila ang mga isyu na kinatatakutan at ini-isnab nating pag-usapan. Nais nilang magkaroon ng opinyon ang taumbayan sa mga isyung lantad o ikinukubli ng kung sinong Big Brother. Kung tutuusin wagi si Maki Pulido sa ginagawa ko ngayon: mayroon na akong sariling opinyon sa isyung nais niyang talakayin sa kanyang likha.

Malaking isyu sa akin ang pagtalakay sa kultural na aspekto ng pang-aalipin sa dokumentaryo. Ang totoo, hindi naman talaga tinalakay ng nang maayos at may paggalang ang ‘cultural’ na aspekto ng pang-aalipin at hindi rin ako kumbinsido kung talaga ngang may ganitong nagaganap sa Lanao del Sur lalo na Marawi City. Nakapasok kasi sa likha ni Maki Pulido ang mga hibla ng naratibo ng Lanao del Norte.

Ang naratibo ng Lanao del Norte ay kagamitan ng isang malupit na Big Brother upang ipalaganap ang takot nang mapanatili ang isang status quo sa ating ating lipunan: ang patuloy na opresyon sa mga Moro at kasabay nito ang pagtanggal ng moral na paghusga ng lipunang Filipino sa gawaing ito. Takot, ito ang laman at dugo ng naratibo ng Lanao del Norte.

Sa dokumentaryo ni Maki Pulido kitang-kita ko ito. Ang ale na tinutulungan ng isang Commander Jaguar na makuha sa mga umalipin sa kanya ang mga naiwang anak sa Marawi City, ang isang sundalo na kumupkop sa isang batang Waray na inalipin ng isang pamilya sa Lanao del Sur, ang pagtakas ng isang mag-asawa patungong Malabang mula sa pagmamalupit ng isang pamilyang Meranao na umalipin sa kanila at niligtas naman sila ng isang taong may Kristiyanong pangalan. Isang babaeng niligtas ng mga sundalo sa pang-aalipin ng isang komander ng MILF. Mga sundalo ang nagliligtas sa mga ‘alipin’. Nagkagulo sa naman sa isang kampo ng mga sundalo dahil may alipin na namang nakatakas at tumakbo ng Iligan. Kitang-kita ko ang takot sa mga mata ng babaeng inalipin na katabi ng isang social worker mula sa Iligan – ayaw nang bumaba ng sasakyan ang babae dahil baka makita ‘raw’ siya ng umalipin sa kanya sa mga lansangan ng Iligan kaya sabi ng social worker na dadalhin na lang siya sa Cagayan de Oro City dahil ‘mas safe’ daw doon. Berbal din na inamin ni Maki Pulido ang takot habang itinatakas ang mga bata patungo sa pinagtaguan ng inaliping ina. Ang pang-aalipin ay isang open secret sa Marawi City ngunit walang nagsasalita rito dahil sa takot dagdag ng dokumentaryo. Nagbukas ang dokumentaryo ni Maki Pulido sa historical background ng pang-aalipin na practice pa noong bago pa man dumating ang mga Kastila, ang ‘sibilisasyon’ kung baga (aking interpretasyon) habang nakalapat sa mukha ng telebisyon ang ilang imaheng Moro (iyong picture ng Iranun na nasa pabalat ng isang aklat na tumatalakay sa kasaysayan at kultura ng mga Iranun Moro). Tinanong ang isang inilipin kung sino ang umalipin sa kanya. Kitang-kita raw ang takot sa mata ng babae at hindi niya mabanggit ang pangalan ng umalipin sa kanya sa Lanao del Sur.

Ito ang mga imahen sa dokumentaryo. Ang takot na ipinalulutang sa likha ni Maki Pulido ay isang uri ng takot na kahit kailan hindi naging mabait sa mga Moro. Ipagmayabang man ng isang Meranao na natatakot sa kanya ang mga hindi Muslim sa Lanao hindi nagiging pabor sa mga Moro sa pangkalahatan ang takot na ito kung ito na ay paghahatian na ng higit sa dalawang tao, ng isang komunidad, ng isang baranggay, ng isang Munisipalidad, ng isang buong Probinsiya, ng isang bansang may mas malakas na gubyerno at militar. Ng isang nasyon. Ng isang kasaysayan at kolektibong pagdanas.

Heograpikal ang naratibo ng Lanao del Norte. Nasa Lanao del Norte, sa Iligan halimbawa at sa kampo ng mga sundalo nakuha ang halos higit sa kalahati ng mga larawan at kuwento sa dokumentaryo. Inilalatag ng dokumentaryo ang landas na dadaanan ng manonood upang matalakay ang kultural na aspekto ng pang-aalipin sa Lanao del Sur. Ito ang malaking pagkakamali ng likha ni Maki Pulido—ang talakayin ang ‘kultura raw’ ng mga Meranao Moro sa punto de bista ng naratibo ng Lanao del Norte. ‘Iba’ ang siyudad na Marawi City sa isang taga-Marawi City sa ‘Marawi City’ ng isang taga-Iligan. Sa pagpapakilala palagi ng mga tao sa kanilang siyudad sa Lanao – Ang Iligan ay ‘Christian City’ at ang Marawi ay ‘Islamic City’. ‘Iba’ ang Lanao del Norte sa Lanao del Sur sabi nga ng mga kasama kong hindi Muslim noon sa Lanao del Norte makumbinse lang akong huwag tanggapin ang Meranao na volunteer na naga-apply sa aming opisina sa Lanao del Norte. Na dalawa raw kasi ang Lanao.

Sosyal din ang naratibo ng Lanao del Norte. Dito mauunawaan lamang ang naratibo ng Lanao del Norte sa konsepto ng hypocrisy. Iba ang sinasabi ng isang tao sa kanyang ginagawa. Kung ano ang kaniyang ginagawa hindi iyon ang kanyang intensiyon. Iba ang mukha na ihaharap sa iyo kung ikaw ay Meranao at Muslim. Ang hypocrisy na ito ay kasing karaniwan at kawangis ng pagbagsak ng tubig sa Maria Cristina falls. Makikita ito sa lahat ng aspekto ng buhay-buhay maging sa mga palabas at panitikan na nalalathala at ipinalalaganap sa siyudad. Mahirap kong matanggap ang mga inaliping ito na magsasabi ng ‘kultural na aspekto’ ng pang-aalipin sa Lanao del Sur. Hinintay ko ang isang taga-Marawi City, isang Meranao ang magpapaliwanag ng suspetsang pang-aalipin na ito. O kung totoo mang ‘open secret’ ito at bahagi ng kanilang kultura ipaliliwanag niya ng maayos ang kanilang ‘kultura’ tulad halimbawa ng dokumentaryo tungkol sa ‘karangaya’. Ngunit makapangyarihan talaga ang naratibo ng Lanao del Norte: wala raw magsasalita tungkol dito dahil sa takot. Takot, takot, at takot.

Political din ang naratibo ng Lanao del Norte. At dahil ‘nakakatakot’ nga na talakayin ang isang isyung krimen sa sangkatauhan tulad ng pang-aalipin at sabi nga sa dokumentaryo, hindi ito kayang resolbahin ng mga pulis at maging mga pulis din ay natatakot—may justification na naman ang pagkakaroon ng mga militar sa Lanao. Ang pagpapanatili ng peace and order, ng batas ng mga Filipino ay tila institusyon nang matatanggap na sa Mindanao na ipinatutupad ng mga sundalo at Marines. Laliman nga natin ng kaunti ng isyu na hindi naman tayo lalabas sa mga metro ng usapan: bakit nga ba may mga military at marines sa halos lahat ng lansangan ng Mindanao? Ang sagot marahil ay matagal nang naghihintay sa ating mga Filipino, sa ating mga ordinaryong Filipino na tila iniwanan na sa mga militar, sa tarantadong pulitiko at nasa ‘kapangyarihan’ na walang interes kundi ang kanilang interes ang isang isyung dapat na tinatalakay ng sangkatauhan ano man ang antas ng iyong pamumuhay: ang kalayaan.

Personal din ang naratibo ng Lanao del Norte dahil tinatanggal nito ng accountability sa mga ordinaryong Filipino sa ginagawa ng kanyang pamahalaan at lipunan sa mga Bangsa Moro. Iba ang iyong narinig kaya wala kang kasalanan. O wala kang nalalaman dahil malayo ang Mindanao at hindi sa iyo ito ipinaalam sa paaralan. O mas malala, wala kang kasalanan dahil ‘normal’ naman ito sa Mindanao dahil sadyang magulo talaga dun hindi pa man ako ipinapanganak.

Malaki ang papel ng naratibo ng Lanao del Norte upang iligtas ang konsensiya ng mga Filipino kung sakaling maningil na ang kasaysayan sa lahat-lahat na dinanas ng mga Bangsa Moro sa kanyang mga kamay. Kaya malaking kapangyarihan ang nangangalaga sa pananatili nito bilang istraktura sa ating lipunan.

Ngunit tulad nga ng tanong ko sa aking dula, sa Lanao del Norte kanino bang ‘peace and order’ yan?

Ano nga ba ang mukha ng ‘peace and order’ sa labas ng naratibo ng Lanao del Norte?

Ni hindi ko nasilayan ang matinong paliwanag ng dokumentaryo sa pinanggagalingan ng ‘pang-aalipin’ sa Lanao del Sur. Hindi ako kumbensido sa mga sundalo. Hindi sapat ang karanasan ng mga hindi Muslim upang ipaliwanag ng obhetibo ang ganitong pangyayari sa kultural na aspekto.

Tandaan: sa naratibo kasi ng Lanao del Norte kapag ang Moro ay umalma o magsalita sa katotohanan ng kanyang opresyon sa ilalim ng hypocrisy o lantarang pananalbahe ng mga hindi Muslim sa Mindanao, siya ay nanggugulo, kalaban ng bayan, laban sa napakagandang pakinggan at tila halimuyak ng mga mapanghalinang rosas sa hardin ni Bathalang kung tawagin ay ‘peace and order’. Ito rin ang naging karanasan ko noon sa dati kong trabaho – nung magsalita ako sa patagong diskriminasyon ng mga Moro sa proyekto namin sa Lanao del Norte ako raw ay nanggugulo. Sa pagsasabi ng totoo magkakaroon daw ng kaguluhan sa kumunidad.

Ang ‘Lanao del Norte’ ang pinakamalupit na tayutay na naimbento sa kasaysayan ng modernong pananalita. Wala itong ibig sabihin kundi personipikasyon ng opresyon ng mga Moro.

Makapangyarihan ang naratibo ng Lanao del Norte – tulad ito ng panggagahasa sa isang lantad na lugar—marahas nang naglalabas-masok ang mabaho at marungis na titi sa puki mo nakatakip pa ang bibig mo para busalan ang karahasan at kung kagatin mo at sumigaw ka ng tulong ikaw pa ang mapapahiya sa madla dahil sa mga panghusga. Ito ang mukha ng opresyon ng mga Moro sa ating lipunan: kung ang isang hindi Muslim at Kristiano sa Mindanao ang makaranas ng pananalbahe, halimbawa ang pang-aalipin, madaling tumakbo sa mga sundalo at midya at humingi ng tulong, ang Moro kaya na ninakawan ng lupa, ng dagat na pangingisdaan, na tahasan at lantarang nakararanas ng diskriminasyon sa lipunan, na pinagkakaitan ng kalayaan bilang isang indibidwal saan sila tatakbo—sa sundalo Filipino? Isang itong malupit na parikala. Kasing tingkad ng pagka-Filipino natin at pagmamahal sa ating nasyunalismo at bayan ang pagtanggap sa ganitong kamalian ng ating pamahalaan, ng ating lipunan. Makapangyarihan talaga ang naratibo ng Lanao del Norte na maging ang lente ng kamera ng isang respetadong mahahamayag ay kayang tapunan ng burak na may halimuyak ng rosas.

Ngunit ano ba talaga ang pinagmumulan ng kaguluhan? Bakit ba nakakatakot magsabi ng kototohanan sa isang lipunan na nagba-bandera na may pamahalaan na kumakatawan sa kanyang mamamayan, demokratiko, at may mga batas at naniniwala sa konsepto ng ‘peace and order’?

Ang naratibo ng Mindanao ay hindi lang kuwento ng mga Kristiano at hindi Muslim sa Mindanao, hindi lang ito kuwento ng mga lumad, at mas lalong hindi lang ito kuwento ng mga Kristiano at hindi Muslim na nagkukuwento sa buong sambayanang Filipinas ng karanasan at pangyayari sa Mindanao. Naratibo rin ito ng mga Bangsa Moro. Ng kalayaan at hindi lang basta kalayaan at magsarali kundi kalayaan ng isang tao na itapon sa daigdig ang kanyang mga posibilidad. Human freedom, ika nga sa Ingles. Naratibo ito ng isang ‘struggle’. At naratibo rin ito ng kahit na sinong Filipino na tulad ko saan man akong sulok ng Pilipinas. Walang Big Brother na dapat na magpapatahimik kina Juan at Maria na magkaroon ng opinyon sa ginagawa ng kanyang pamahalaan at lipunan kina Akbar at Norayda. Responsibilidad nating lahat na malaman ang gawain ng ating pamahalaan sa Mindanao dahil ito ang magbibigay sa atin ng accountability sa lahat-lahat ng mga pangyayari kung sakaling magkasingilan na pagdating ng tamang panahon.

Hindi na kayang ipaliwanag ng mga kanta ng ASIN sa Mindanao ang makabagong panahon, hindi na kayang ikubli ng naratibo ng Lanao del Norte ang katotohanang itinago at itinatago sa atin ng takot sa mahabang panahon. Sa sambayanang Filipino. Narito na ang simula ng malayang pag-iisip.

Why should we settle for a habal-habal?

2008-07-31T14:03:00.024+08:00

NALIKOM KO SA mga kaibigan ang ilan sa mga larawan na kuha sa isa sa aking entries sa nagdaang Virgin Labfest 2008 sa Cultural Center of the Philippines. Nais ko lang ibahagi ang ilan. Ang mga larawang ito ay mula sa aking dula na Ang Bayot, Ang Meranao, at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte (2008) na produksiyon muli ng aking kolaborasyon sa UP Repertory Company. Ang dula ay kinabibilangan nina Arnold Reyes (Hamid) ay Joey Paras (Bambi) at ng butihing habal-habal. Sa direksiyon ito, muli, ni Nick Olanka. Ipinalabas ang dula sa Tanghalang Huseng Batute nito Hulyo, 2008.

Ang mga larawan ay mula sa UP Repertory Company at sa kaibigan photographer Alberto Bainto. Ang teksto naman ay mula sa aking dula.

Muli, merci beaucoup! sa lahat ng nanood at nagbigay ng kanilang mga opinyon at kuro-kuro. Salamat sa PETA Writers Pool, sa The Writers Bloc, Inc. lalo kay Rody Vera sa lahat ng tiwala at inspirasyon, Sa Tanghalang Filipino lalo na kay Sir Dennis Marasigan, Sa UP Repertory Philippines, sa aking mga reader/commentators: Jelanie Mangondato, Sitti Nindra Hajiron, Abdul Hamid Hadji -Omar, sa mga nagturo sa kay Arnold ng Meranao: Aliah, Nash, Alimo, Khal, Abde, Maru ng Mindanao State University sa Marawi City, Imee Abdulcarim (mare, salamat sa chikahan), at kay Allah (swt) .

Mabuhay ang malayang pag-iisip!

"Diin ka makadto day?

"Nakita mo iyang kalsada na iyan? Pagdating sa itaas lubak-lubak iyan at maputik kung tag-ulan. Kaya habal-habal lang ang puwedeng dumaan. Nagtatapos ang aspaltadong kalsada rito sa amin kung saan nagsisimula ang Muslim community. Nakasakay sa habal-habal ang buong Mindanao. So, ano aangkas ka na?"

"Yes, madam, nandito pa rin ako sa baba. Wala pong...ano nga po ba ulit ang tawag dun?"

"May peace and order naman po, Madam. Medyo kampante na ako nakita ko na ang Jollibee sa Iligan kanina."

"Excuse me ano 'yung term - settlers?"

"Sorry sa pamimigay ng baboy sa community...sa pagpapa-misa sa office. Napaka-walang galang. Napaka-walang respeto. Para kaming nagpa-gay beauty pageant na may mga babaeng constestant."

"Alam mo iyong feeling na tinatawanan ka kapag nakatalikod ka at minamaliit ang trabaho mo dahil sa kung ano ka?"

"Bumukaka ka kasi para may balance!"

"Iyong isang paa sa kabila!"

"Siguro kaya mahirap ang Pilipinas dahil nawalan na ng maratabat ang mga tao."

"Imagine mo, Hamid: kung may maratabat ang lahat ng Filipino sa palagay mo may echoserong kumag na basta-basta na lang magnanakaw sa gubyerno? Papayag ka na ninanakawan ka na ng harap-harapan e deadma ka pa rin to the world? Naku, Hamid, kung may maratabat walang domestic helper, walang maruming lansangan, maayos ang mga kalsada, walang nangangamuhan dahil lahat may business. Bongga! Bonggang-bonggang maratabat na iyan!"

"Hayun o iyong nasa kabilang kanto. Iyong panget at buhaghag ang buhok at naka-pekpek shorts? Kunwari siya ang Presidente ng Pilipinas at nandito ako - ganito...ganito ako kalayo sa kanya..."

"Putang ina mong Presidente ka! Oo, ikaw babaeng naka-pekpek shorts! Walang kang maratabat! Magnanakaw!

"Kiyasukaran ka Gloring pok-pok ng Timoga! Hindi ka bonggang-bongga!"

"With all due respect, Madam, I refuse to ride the habal-habal in Lanao del Norte. Hindi talaga ako marunong sumakay diyan and I don't really trust that vehicle."

"Simula sa araw na ititch. Wiz na aketch maniniwala sa mga peace-and-order-peace-and-order na iyan. Isa lang siyang mahaderang bakla na biglang na-convince ang sarili niya na babae pala siya at biglang naniwala sa true love."

"funkyoldboy@yahoo.com. Invite mo ako sa friendster mo para friendster na tayo."

Hamid: Ano ang konting alam mo sa Lanao, Bambi?

Bambi: Na dalawa ang Lanao - del Sur at del Norte?

Hamid: Iisa lang ang Lanao, Bambi. Ang unang katotohanan na dapat na malaman mo sa Lanao e mayroon itong lake. Dun sa 'taas may isang magandang lake. Dumadaloy sa lahat ng ilog sa Lanao - del sur man o del Norte...kaya iisa lang ang Lanao. Bukas dadaanan kita sa office ninyo at ipakikita ko sa iyo ang lake. I'll show you the ride of your life.

Bambi: Hindi ako taga-rito but I'll appreciate the hospitality.

Nagkaroon din ng blogging contest ang organizers ng CCP para sa mga manonood. Heto ang ilan sa mga nasabi nila at nagwagi. Pindutin lang ang links:

"In spite of my 3.25 rating due to some technical shortcomings, among the 3 plays of this set, this is truly one of the best in this fourth season of Virgin Labfest!" -http://ronivalle.multiply.com/reviews/item/5

"The script proves that Mr. Braga has a ferocious sense of humor and a fresh sensibility for the topic he chose (social change)." -http://erosjourneys.blogspot.com/2008/06/theater-review-virgin-labfest-2008.html

"Amidst the laugh-out-loud moments (mostly coming from the characters’ sharp-tongued hits at each other), the play is serious in weeding out the issue of discrimination in modern society." - http://dappie2002.multiply.com/journal/item/66/Virgin_Labfest_4-_Keep_it_pretty_keep_it_witty_keep_it_gay._Pagbabago_Paghahanap_Pagkakataon

At ang mga sinabi naman ng mga kritiko

The Manila Times:

"...tackles hilariously unresolved problems every Pinoy is still facing with his satirical play Bayot. Racial and gender discrimination, hypocrisy, bigotry, divisiveness of faith and corruption are few of the issues discussed in the play." -http://www.manilatimes.net/national/2008/july/07/yehey/life/20080707lif2.html

The Philippine Daily Inquirer:

"Sharp, Witty" -http://showbizandstyle.inquirer.net/lifestyle/lifestyle/view_article.php?article_id=148250

Si Alvin Dacanay, kasama ko sa The Writers Bloc, Inc.:

http://thereliefroom.blogspot.com/2008/07/virgin-labfest-4-slightly-bitchy-review.html

Virgin Labfest 4 : Rebyu sa Manonood

2008-07-18T17:42:00.002+08:00

Yes, Layetta, uso pa nga siguro ang Teatro

NAGTAPOS ANG VI RGIN Labfest noong unang linggo ng Hulyo sa Cultural Center of the Philippines. Ito na ang ikaapat na Labfest ng aming grupong The Writers Bloc, Inc. Malaki ang pasasalamat ng aming grupo sa mga institusyong patuloy na sumusuporta sa adhikain ng proyektong ito - ang Tanghalang Pilipino, ang National Commission for Culture and the Arts, ang Cultural Center of the Philippines maging mga pribadong institusyon tulad ng Boysen at pribadong indibidwal at artista sa entablado na si Mae Paner.

Inaantabayanan ng napakaraming manonood ang Virgin Labfest; may iba pa nga na pinanonood ang lahat ng dulang nakasalang sa Labfest. Lingid sa kaalaman ng nakararami inaantabayan din ng mga artista, direktor, mga taong 'babad' sa teatro lalo na ng mga mandudula mismo ang reaksiyon, kuro-kuro, o saloobin ng mga manonood sa napapanood nilang dula. Kanya-kanya kasing perspektibo, pananaw, maging reaksiyon ang bawat manonood sa bawat dulang napapanood. Malimit sa mga blog, friendster, egroups, at newspaper reviews mababasa ang mga ito. Kapag buwan ng Virgin Labfest ikinatataba ng mga puso naming mga mandudula na maramdaman na kahit papaano pala 'uso' pa rin ang panonood ng dula dahil may katuturan pa ito sa, bagaman sa kakaunting tao, sa ating lipunan.

Matapang at mga kakaibang nilalang ang mga parokyano ng Virgin Labfest. Una, dahil hindi na siguro karaniwan ang mga taong nakahahanap ng aliw sa panonood ng dula. Ewan ko siguro ganoon lang talaga ang pagtimbang ko sa dami na kasi ng mga aliwan sa kasalukuyan. Biro mo sa mga nanggagaling pa sa hilaga ng Maynila tatawid pa sila ng Pasig para lamang manood ng mga dula - tulad ko na nanggagaling sa Quezon City. Ikalawa, ang mga manonood na ito ay sadyang mahirap 'i-please' dahil iba ang kanilang hinahanap - na wala marahil sa tv, sine, magasin, o sa iba't ibang uri ng aliwan na inihahatag ng modernong panahon. Ikatlo, hindi natatakot magpahayag ng kanilang kuro-kuro ang mga manonood na ito. May malalakas pa talaga ang loob na ipakikilala nila ang mga sarili nila at aabangan ang mandudula sa labas ng tanghalan o sa lobby ng audience entrance ng Cultural Center of the Philippines para kausapin, may ibang magpapadala pa sa iyo ng email, at ang nakararami naman nirerebyu ang mga dula sa kani-kanilang mga blog.

Iba't ibang perspektibo sa dulang napanood, iba't ibang pagtanaw sa teatro, sa buhay na nais ipahatid ng mandudula sa kanyang mga manonood. Uso pa nga siguro ang teatro, ang palaging sinasabi sa akin ng kasamang mandudula na si Layetta Bucoy.

Rebyuhin ang Audience

Mas nasasabik ako sa pagbabasa ng blog ng mga manonood - iyong mga estudiyante, nagta-trabaho sa opisina at sinadya talaga ng Labfest o iyong barkada ng isang artista, ng aking barkada o ' yung nayaya lang manood. Aaminin ko dito ko rin tinitimbang kung naging maayos ba ang paglalatag ko ng kuwento at ideya sa aking dula. Sa kanila ko nababasa ang maaring iba't ibang perspektibo ng mga manonood sa aking likha. Malimit sa mga blogger ko nahahanap ang pinakatamang mga manonood na nakukuha talaga ang nais kong sabihin. Ang lubos akong natutuwa sa ganoon. Oo, yes, oway, si, oui - binabasa ng mga mandudula ng Writers Bloc ang iyong mga blog - gusto kong sabihin minsan sa kanila.

May isang klase ng audience na talagang 'kritikal' sa mga dula na kanilang napapanood. Mahayap minsan ang mga salitang binibitiwan nila sa mga dulang napanood. Malimit sila iyong mga kakilala mo. O kilala ng mga kilala mo. Malaki rin ang nagiging tulong nila sa pagbubukas ng mga diskusyon sa mga dulang naipalalabas. Mas malaki kasi ang kanilang nasasakop - diyaryo halimbawa o nasa 'loob' mismo sila ng daigdig ng teatro at maraming kilala. Minsan guro rin sila. Mas malaki ang responsibilidad ng mga manonood na ito. Una, dahil sa malaki ang kanilang sakop mas madali sa kanila na ipalaganap ang pagkakaroon natin ng 'critical mass'. Mahalaga ang 'critical mass' sa ating lipunan lalo na ngayon na maraming kasinungalingan ang pilit na binabaluktot sa ating lipunan parang maging tama at katanggap-tanggap. Critical mass din ang mag-uudyok sa atin na magkaroon ng stand sa bawat isyu sa ating lipunan lalo na ngayon na wala ka nang mapagkakatiwalaan na taong gubyerno mula sa Presidente mo hanggang sa mga kawani ng pamahalaan. Ikalawa, ang mga taong ito ay talaga namang malalakas ang loob at hindi paawat na magbitiw ng mga salita sa mga dula at produksiyon na kanilang napapanood. Ikatlo, malawak ang nalalaman nila sa teatro at 'babad' sila sa lahat ng mga pangyayaring nagaganap sa daigdig ng teatro.

Ngunit ang pinakamahalagang audience sa akin bilang mandudula ay iyong tahimik. Iyong nasa isang sulok lamang ng Batute at taimtim na nanonood ng dula, pinakikinggan ang bawat dayalogong pinakakawalan sa daigdig ng mga artista, nginangasab ang mga imahen sa entablado na matamang tinitimbang at binubuo sa isipan. Sila ang mga manonood na lalabas lang ng tanghalan at didiretso sa kanilang mga bahay o sa kung saan man sila pupunta pagkatapos. Sila iyong mananahamik panandalian at paglilimian ang kanilang napanood at susubuking tingnan ang halaga ng dula sa kanilang buhay. 'Ganito ba talaga sa amin?' , 'Ako kaya, kailan ako tumingin ng mababa sa mga Muslim?' 'Ano ba ang ginawa ko noong EDSA DOS bakit ganito ang aking lipunan ngayon?'Ano kaya ang magagawa ko?' 'Hindi ko pinaniniwalaan ang sinasabi ng dulang iyon dahil hindi ko naman iyon naranasan.'

Pag-asa. Maaaring hindi ko makikilala ang manonod na ito sa nakararami ngunit umaasa ako sa daan-daang pumapasok sa Tanghalang Huseng Batute isa o dalawa man sa kanila ang manonood na ito. At masaya na ako. At patuloy akong lilikha ng dula para sa kanila.

Ang Labfest

Ang hindi nalalaman ng nakararami sa loob ng Writers Bloc ganoon din ang sistema. Ihahain ang dula sa hapag ng mga mandudula at iba't ibang perspektibo ang lalabas mula sa mga mandudula. Minsan hindi magalang ang mga salitang binibitiwan ng mandudula sa kapwa nila. Pero hanggang doon lang iyon. Mas mabuti na kasing huwag kang galangin ng kapwa mo mandudula kaysa naman hindi ka galangin ng iyong manonood. Trahedya yata itong huli.

Sa sesyon ng Writers Bloc iba't iba ang lebel ng pagbasa. May magbibigay komentaryo sa form at pagkakaayos ng mga salita hanggang sa tuldok at tandang pananong. Dahil karamihan ng mga nasa Writers Bloc ay nasa entablado rin at ang direktor, may nagbibigay komento rin kung paano magiging epektibo ang dula kung ilalagay na ito sa entablado. Mayroong mandudula na magbibigay ng komento sa content ng dula. Dito madugo minsan ang usapan. May mandudula na hindi basta iyuyukod ang kanyang perspektibo at pinaniniwalaang katotohanan gaano man ito husgahan ng kapwa mandudula. Dito ko rin minahal ang kasama kong mandudula sa Writers Bloc at dito ko hinahangaan si Rody Vera bilang pinuno ng aming grupo. Ang unang aral na natutunan ko noon sa Writers Bloc dapat kaya mong panindigan ang isusulat mo. Mahaba ang diskusyon at minsan may magtataas pa ng boses. Pero hanggang doon lang iyon. Banggaan lang ng mga pananaw sa daigdig na ating ginagawalan.

Ang Labfest ay bahagi lang ng isang mahabang proseso sa aming mga mandudula. Isa ito sa mga pagsubok kung magiging epektibo nga ba sa entablado ang aming nasulat na dula, ang mga teknik na sinusubok, ang pananaw na ihahain sa daigdig sa iba't ibang pagtanaw sa teatro. Sa Labfest rin namin nakikita ang magiging response ng audience sa dulang ihahain.

Marahil, sa aking tansiya, kung gaano karami ang mandudula sa Writers Bloc ganoon rin karami ang pagtingin at perspektibo sa teatro at sa sining ng pagsusulat ng dula. Magkahiwalay ang upuan nina J. Dennis Teodosio at Allan J. Lopez tuwing sesyon, magkaiba ang taas ng pedestal ng mandudula nina Rene O. Villanueva at Rody Vera kung pag-uusapan na ay kung ang Teatro ba ay playwright or director's medium o collaboration. Iba ang mga babae sa dula ni Liza Magtoto sa mga babae ni Layeta Bucoy. Malaki ang pagkakaiba ng ngiti at galakgak sa pagitan nina Debbie Tan at Vincent de Jesus. Hindi ko kailanman tatanggapin ang mga perspektibo ni Job Pagsibigan balatan mo man ako ng buhay pero matalik ko siyang kaibigan.

Pagkatapos ng Labfest bumabalik ang mga mandudula sa kani-kanilang mga gawain at pinagkaka-abalahan. Ako naman ay naglilimi sa mga nagdaang proseso - alin ang epektibo, alin ang hindi, ano ang dapat na itama, kailan dapat magbago. Hindi nagsisimula at nagtatapos ang buhay ng isang mandudula sa isang Labfest o sa isang palabas ng kanyang dula. Naulinigan ko na sinabi nga ni Dennis Marasigan ng Tanghalang Filipino na commitment ito for life.

Lagi kong inaalala ang aral noon ng isa sa aming mga guro at kaibigan sa Writers Bloc, si Rene O. Villanueva - dapat lagyan namin ng dignidad ang titulo na nakakabit sa aming mga pangalan - 'Mandudula'.

Ang Aking mga Paborito sa Virgin Labfest 4 (Rebyu ko ito walang kokontra)

O, siya, nais ko ring magpahayag ng aking mga paborito sa festival dahil naging audience din ako. Hindi ko rin mapigil ang makating kong dila at pagkukuro sa mga dulang napanood. Ito'y sa akin lamang ha. Hindi ko na isinama aking mga dula sa festival (siguro naman hindi na kailangan ng paliwanag). In random order ito ha. Ako lang naman ito.

1st. Las Mentiras de Gloria ni Layeta Bucoy
May teknik akong hinahanap sa paraan ni Layeta kung paano nililikha ang daigdig ng kanyang mga tauhan sa pamamagitan ng kanilang mga dayalogo. Ganoon din ang paraan niya kung paano isinasa-konkreto ang sikolohiyal na estado ng mga tauhan sa mga salitang kanilang binibitiwan.Konkreto na matititigan mo sa mata ang abstraktong ideya. Nagagawa na ito ng mga mandudula sa Kanluran ngunit iba pa rin kung nakakapasok ka sa kontemporanyong sitwasyon ng daigdig ni Layeta. Sa unang lebel hinahanggan ko ang pagiging biswal ng mga dayalogo ni Layeta. Minsan ang diyalogo ay sumasang-ayon o sumasalungat sa biswal na imahen sa entablado. Mayaman sa tensiyon ang kanyang dula. Sa akin isa itong tula na inilatag sa entablado.

Maaring tingnan sa iba't ibang lebel ang Las Mentiras de Gloria. Maaring tingnan ito sa uri ng relasyon mayroon ang mga tauhan. Ngunit sa akin, isa itong pulitikal na dula. Malakas ang statement ng dula tungkol sa estado ng ating pulitika sa kasalukuyan. Sa lahat ng sinabi sa atin alin na nga ba doon ang totoo? Totoo ba ang malalim na pag-ibig ni Gloria kay Utoy o isa lang ito sa kanyang mga kasinungalingan? Bakit pinag-uusapan ang malalim na uri ng pag-ibig sa harap ng inidoro, sa loob ng kubeta? Palagi, kapag ang dula na napanoodko ay dal-dala ko paglabas ng tanghalan, nagustuhan ko marahil ang dulang ito.

2nd. Masaganang Ekonomiya ni Allan J. Lopez
Simple lang: mas horror ang kawalang-pakialam ng mga tao sa kasalukuyan sa mga isyung nagaganap sa ating lipunan. Horror na rin ang pagiging jaded ng mga tao sa katiwalian ng pamahalaan at ng presidente mo. Ito ang dula na walang hindi sinabi sa iyo at hindi ka na binibigyan ng pagkakataon na makapag-paliwanag. Wala ka namang kasing hindi nalalaman at tiyak ang sasabihin mong mga dahilan ganoon at ganoon pa rin. Pero naroroon pa rin ang pananambang ng makapangyarihang karahasan na mismo ang estado ang nagpapalaganap.

Ang dulang ito ay hindi nagpapaunawa at wala itong attempt na magpaliwanag. Ang nais nito ay simple lang: ibato sa ating mga sarili ang tanong, ang horror, ang responsibilidad na ukilkilin ang ating mga sarili kung may natitira pa bang katinuan at konsensiya.

Ito ang teatro ni Allan J. Lopez. At sa akin ito ay pagpapakita ng katapangan bilang isang mandudula at isang kasapi ng ating lipunan. Sa dulang ito napatunayan ko na may iba't ibang paraan ng pagkukuwento, ibang uri perspektibo, at kakaibang uri ng pagtrato sa manonood.

Na-shock ako sa aking sarili pagkatapos ng dula.

3rd. Gumamela ni J. Dennis Teodosio
Malungkot ang lovelife pero dapat palaging happy ending. Magaang dalhin ang dula dahil wala naman itong attempt na magpalungkot. Madaling mapasok ang daigdig ng dula dahil ang kabiguan sa pag-ibig ay karanasan na ng lahat. Walang nakatakas. Ngunit sa Gumamela happy
ang lumalaban. Kung ihahalintulad ko ang dula para akong nanood ng mga pelikula ni Meg Ryan - masarap ang pakiramdam paglabas sa sinehan. Hindi ko makakalimutan ang paraan ng pagsubo ni Phil Noble (pangunahing tauhan) sa cake at ang huling tingin niya sa pintuan (na patuloy ang pagkatok ng guwapong lalaki na ilang oras na niyang hinihintay) pabalik ng mesa para ipagdiwang ang kanyang sariling kaarawan. Ganoon ang tinatawag na happy ending - at puwede pala siya sa teatro na hindi siya monopolya ng mas sikat na midyum.

4th. Terengati ni Njel de Mesa
Sa totoo lang nag-enjoy ako sa mga glow in the dark na eksena sa dulang ito. Maganda ang mga kanta at mga kasuotan ng mga artista. Natuwa rin ako sa alitaptap (na kamay ng mga artista) na nagsasalita at lumilipad na tila mga alipato sa dilim. Hindi ko akalain na puwede pala ang ganito sa Labfest. Mas lalo kong ikinatuwa ang na tila mas nag-enjoy ang mga tatay at nanay sa audience kaysa sa kanilang mga chikiting. Kung mayroon lang akong ninanais sa dula - sana'y mas nakita ko pa ang pagiging katutubo ng kuwentong ito mula sa mga dila ng kanyang pinagmulan. Pero hindi naman ako 'children' para mag-demand. Natawa ako.

5th Ang Kalungkutan ng Mga Reynani Flor Quintos
Magaling ang mga artista sa dulang ito at napakaganda ng paghahanay ng mga pangyayari at yunit sa naratibo. Walang duda. Sa galing ng mga artista muntik na akong mapaniwala na teka nga, baka nga naman monarkiya ang mag-work sa atin? At natawa akong bigla sa aking sarili. Honestly, ganito ang mga dula na enjoy na enjoy ako sa panonood. Klaro ang perspektibo at talaga namang bongga ang pagsasadula ng perspektibo. Dito ko minahal ang The Queen and the Rebel ni Hugo Betti. Pulitikal ang tema pero naibaba ito sa lebel ng personal na kabaliwan. Ito ang ikalawang dula ni Floy Quintos na aking napanood. At nangako ako sa sariling simula ngayon babasahin ko na ang kanyang mga dula.

6th Dong-Ao ni F. Sioniol Jose
Aaminin ko naiyak ako sa dulang ito. Naiyak ako hindi dahil sa nakakaiyak talaga ang mga eksena kundi dahil sa isang katotohanan: na hindi pa cliche ang sinasabi ng dula. At mukhang hindi malalaos ang boses ni F. Sionil Jose sa susunod pang mga taon. Totoo pa ang kanyang mga isinawalat at nagaganap pa ito sa ating lipunan: Luzon, Visayas, Mindanao. Ang mga oligarchs pa rin ang namumuno at nagpapaikot sa lahat ng aspekto ng buhay sa ating lipunan - maging ang nasyunalismong Filipino. Silang mga mayayamang pamilya na nangangamkam ng lupa, nakipagkolaborasyon sa mga gahamang kapangyarihan - dayuhan man o kapwa Filipino. Silang walang binigyan ng protekisyon kundi ang interes ng kanilang pamilya, ang piyudal na sistema. Luzon, Visayas, at oo, Mindanao. Silang mga nasyunalista. Silang 'makabayan'. Dito ko kinatigan ang dula ni F. Sionil Jose, ang walang patumanggang kristismo niya sa Nasyunalismong Filipino na walang kapaguran niya ring inuukilkil sa kanyang mga nobela.

Ano ba ang tunay na mukha ng Nasyunalismong Filipino? Sino ba ang nanginabang pagkatapos ng mga rebolusyon? kanino itong 'struggle' na ito? Gahaman nga ba sa glory at power at ang anak ng mga oligarchs? Mananatili pa rin akong mambabasa ni F. Sionil Jose.

7th. Pamantasang Hirang ni Tim Dacanay
Lalaki, chauvist, fratboy, at edukadong tao na pinag-aaral ng mga mamamayan ang mukha ng karahasan sa ating lipunan. Ito ang dulang Pamantasang Hirang sa akin. Kung anong mga lider mayroon tayo ngayon ay ganito ang kanilang kabataan, ang kanilang kimulatang samahan. Nagulat ako sa aking nasaksihan. Maganda rin ang naging pagsasadula na kung paano hindi na napahahalagahan ang mga values na mahalaga sa buhay kapalit ng hindi mawaring kapatiran sa karahasan. Hindi nakapagtataka na sabi nga ng lola ko dati, "Hay, 'nya eroy matalino nga wala namang modo." Si Marcos ang binabanggit niya.

Ito ang mga paborito kong dula sa festival. Umaasa ako na sa mga susunod pang taon may mga paborito na naman akong mga bagong dula na babasahin sa Bloc at mapapanood sa entablado. Mahilig talaga akong manood ng dula. Bago pa man nakasali sa Labfest ang aking mga dula nanonood na ako noon ng Labfest nasa PETA pa lang ang Writers Bloc, Inc.

Hay, masarap talagang manood ng dula...

Liham ng isang mandudula sa kaibigan niyang mandudula na nagbigay ng suhestiyon na isulat na lang niya ang kuwento ng mga Muslim sa malayong Bosnia.

2008-07-17T20:58:00.009+08:00

Kaibigang mandudula,

Nais kong simulan ang liham na ito sa isang napakagandang bagay na aksidente kong natuklasan sa aking katandaan:

Na sa alongan imanto
Na matorak so mongangen
Na imanot peloba’an
So mata’o sa nantapan.
Na alinen ta so mareg
A kasomba sa minalang
A rambayong panganonen
A morop sa inantara’.
Na di’ ta den pangisaden
I kalano a limbagan
Ka di’ ta bo’ kasanayan
So si’ tankolo di’ kasar
Na di’ tarantana’ ilin.
Ka aya kapanatola
Sa an a bantogan iyan
Na pakapepaeman teken
Ka an ta di’ pembalonga
Sa kapepaemenaga on.

Hindi ko rin naiintindihan ang mga salitang iyan dahil isa akong Tagalog at lumaki sa Maynila. Pero banal sa akin ang mga salitang iyan. Banal sa akin ang mga tinipong kuwento sa kung saan hinugot ang mga salitang iyan. Pero pinag-aaralan ko ang wikang iyan at handa naman akong gumastos ng salapi mula sa kakarampot kong kinikita sa pagtatrabaho sa isang kumpanya ng mga Amerikano dito sa Maynila para sa magtuturo sa akin ng wikang iyan. Ito ang salin ng mga salitang iyan sa Ingles.

In these our dark and confused times
Well- informed men are hard to find,
For very few would know all things,
Good and bad or just anything.
Now let us change this condition:
As in the darkening neutral pink
To make a pleasing violet
So let us hope to make a change.
Now we shall not use the old way
But create a mold for our day.
Because it is hard to copy
The pure colors of old models;
And the stars glorified at night
So shall we present the stories
Of our ancestors, our great men,
In one straight continuous tale
So no one will become tired.

Ito ang mga unang salita mula sa napakahabang epiko na nabuhay sa loob ng napakahabang panahon; isang epiko na nagsisimula sa pamamagitan ng pagtuturo sa atin na kailangan ng mga bagong perspektibo sa nagbabagong mundo dahil ito lang ang magpapa-usad sa ating kabihasnan. Humihiling rin sa atin ang epiko na magtiwala- utang na loob magtiwala! – sa kapangyarihan ng kuwento.

Natutuwa ako sa lingguhan nating pagkikita sa PETA Writers Pool at wala tayong ibang pinag-uusapan kundi ang ating mga likha, ang mga dula na naisulat, sinusulat, at isusulat pa lamang, ang mga dula na isinulat ng mga dakilang mandudula na nabuhay bago pa ang ating panahon. Ganoon din ang mga kuro-kuro natin sa ilang dulang napanood o nabasa na kinatha ng kung sinu-sinong mandudula sa Kanluran. Punong-puno tayo ng mga pangarap. Minsan inaabot pa tayo ng madaling araw sa pagkukuwentuhan kasama ang mga kaibigang mandudula sa grupo.

Ganyan natin kamahal ang ating Sining, ang ating bokasyon, ang teatro.

Nagpapasalamat ako sa concern na ipinapakita ninyo sa akin bilang kapwa mandudula. Kinikilala ko na marami na rin kayong karanasan sa buhay at may nalalaman kayo sa mga bagay-bagay na tila bago pa lamang sa akin na lumaki sa Maynila, sa kumportableng pamumuhay na walang ibang pasanin kundi ang mga responsibilidad sa buhay at mga personal na bisyo, sa sarili at sa pang-araw-araw na pangangailangan.

Ang totoo natatakot din ako. Hindi ko kasi alam ang daang patutunguhan – madilim ba ito, paliku-liko, may bubog bang nagkalat sa daan, sinu-sino ba ang makakasalubong ko sa paglalakad. Ngunit nakakatakot din ang nakasanayan nang daan, sa ‘katotohanan’ raw sa lipunang ating ginagalawan, sa kasaysayan, mga kaisipan, at perspektibo na tinanggap nating totoo at hindi matitibag dahil ipinamulat na sa atin ito simula pagkabata, sa paaralan, sa mga unibersidad na ating pinasukan, sa mga kaibigang kinupkop nating kausap sa ibabaw ng kape at mga basyo ng alak. Mga katotohanang hindi na matitibag dahil niyayakap na ito ng nakararami.

Bakit ganyan ang sinusulat mo sa kasalukuyan? Bakit iyan ang tema ng mga dula na sinusulat mo at binabalak mong isulat at ihahain sa entablado at iyong manonood? Bakit mo pinapasok ang daan na hindi mo nalalaman? Sa ating mga kuwentuhan palagi ko itong nakikita sa inyong mga mata. Ang totoo hindi ko kayang sagutin. Wala akong maisip na pinakatamang sagot maliban sa isang damdamin na mayroon ako sa puso at kululuwa – galit.

Mayroon akong galit dahil sa isang marahas na karanasan sa isang malayong lugar na kung tawagin – karahasan na nakuha dahil sa paniniwala sa pagkakapantay-pantay at respeto, mula sa mga tao na nangwalang-hiya ng kapwa nila dahil sa pera, ng isang tao na itunuring na kaibigan na binigyan mo ng pagtitiwala at paggalang ngunit iniwanan ka sa gitna ng laban at nakuhang traydurin sa harapan mo ang sarili niyang mga kababayan—dugo at laman ng kanyang mga ninuno at kasaysayan ng isang kabayanihan na nakakabit sa kanyang pangalan— sa mga lugar na tinatawag nilang may ‘peace and order’, sa isang kasaysayan, sa isang perspektibo, sa paglimot, sa katotohanang tinanggap kong tuwid at tama simula pagkabata – mga daang nakasanayan na kinatatakutan ko nang balikan. Isang nakahubad na nilalang ang galit na sumisiping sa akin gabi-gabi: mayroon na itong laman at kaluluwa.

At masuwerte pa rin ako dahil kaya kong dalhin itong galit, kaya kong mamuhay kasama ang galit na ito – dahil marunong akong magkuwento, marunong akong magsulat ng dula at mga kuwento, may mga kaibigan ako rito sa Maynila na nauunawaan kung saan ako nanggagaling. Kaya nilang pahupain ang galit sa aking puso. May makikinig sa aking kuwento. Ngunit ilang buwan na akong hindi pinatutulog ng galit na ito, ilang buwan na akong hindi makakakain ng tama – dala-dala ko saan man ako magpunta. Minsan naiiyak na lang ako sa pag-alaala sa karahasan, sa kasakiman at sa aking mga pagkukulang at kalabisan sa sarili. Paano pa kaya iyong iba? Silang hindi pinagsasalita dahil sa kaguluhan at karahasan? Silang nasa gilid ng isang malaking kasaysayan. Takot ako sa karahasan. Ayaw ko sa taong humahawak ng baril.

Sa dating daan, kaibigang mandudula, madali sa aking magtapon ng paghusga sa paghawak ng baril, sa kaguluhan, sa digmaang nagaganap. Alam ko kaagad noon kung sino ang kaaway, sino ang nanggugulo. Pero ngayon matapos ang isang marahas na karanasan mula sa isang malupit na lipunan, sa bagong daan, natatakot ako sa aking natuklasan at matutuklasan dahil unti-unti kong nakikita kung bakit kailangang humawak ng baril, ng armas. Kung ano ang tunay na mukha ng kalaban. Hindi ako ganoon katapang. Pero nakita ko ang lahat. Naramdaman ko sa aking mga balat na tila karayom na nanunusok ang isang katotohanan na ikinubli sa akin ng dating daan, ng isang kasaysayan, ng Maynila na aking siyudad na kumupkop sa akin sa maikling panahon ng aking kabataan. Maraming salbaheng tao, malupit ang isang kasaysayan, ang isang perspektibo – may kalupitan ang daang nakasanayan.

Alam mo kaibigan, noong huling lumabas ako ng Iligan (isang lugar na may ‘peace and order’) bitbit ko ang lahat ng aking mga aklat, ang aking mga damit, at sa loob bus may isang takot na pilit kong nilalabanan sa aking loob dahil kapag hinayaan kong pumasok ang takot na iyon sa aking puso mawawala sa akin ang paggalang sa isang kaibigan, tatanggapin ko ang lahat-lahat ng sinabi nila sa akin tungkol sa mga taong ginagalang ko (dahil sa bibig at kaluluwa nila nagmula ang isang kuwentong hinahangaan ko.) Ngayon iniisip ko kung paano ko naiyak ang haba ng biyahe mula Iligan hanggang sa Bulua. Nakatulala akong dumating ng Cagayan de Oro. Nawala ang aking sapatos sa hotel, ang ilang mga aklat, maging ang Darangen na napakahalagang aklat para sa akin. Kailangan kong lisanin noon ang lugar dahil pinagtulungan ako ng mga tao at sasaktan daw ako ng isang kaibigan ayon sa pinuno ng aming organisasyon, huli na nang nalaman na tuso pala at may malabnaw na paghusga ang taong iyon – ang lahat pala ay isang palabas para mapaalis ako sa opisina dahil sa aking mga polisiya at trabaho. Napakarahas. Ilang buwan ang nakalipas may nakapagsabi sa akin na isa palang nakakatawang eksena ang nangyari sa akin. Lahat sila nagtatawa, maging ang kaibigan na itinuring ko at minsan ay ipinaglaban.

Malupit ang nasaksikan ko sa aking buhay, sa mga tao roon, maging sa isang lugar na kung tawagin nila ay may ‘peace and order’, sa mga ginagawa nila sa komunidad at sa mga taong naghihirap. Dahil Muslim sila hindi sila kasali sa listahan. Doon ko nakita ang karahasan ng diskriminasyon. Ang kalupitan ng mga taong may masasamang asal dahil nalugmok na sa kanilang mga personal na interes. Kung paano traydurin ng isang tao ang kanyang nakaraan, ang kanya pagkatao.

Bagaman hindi ko naranasan ang digmaan, kaibigang mandudula, hindi ako naipit sa isang encounter nakita ko ang lahat ng kalupitan sa mga lugar na may ‘peace and order’ – nakaharap ko ang ‘kaluluwa ng kaguluhan’, at napaluhod ako sa mga paa niya, at naiyak. Humingi ako tawad kung bakit hindi ko nalaman, kung bakit hindi ko inalam. Humingi ako ng tawad dahil minsan sa aking buhay ibinigay ko ang aking talino at oras sa pagtatrabaho para sa isang sistema na nagmamalupit sa kapwa, sa mga Moro. Bakit hinayaan ko ang lahat na mangyari? Bakit ako sumuko tinakot lang ako minsan? Bakit napaka-duwag ko gayong tama naman ang aking ginagawa? Malaki ang naging kasalanan ko sa aking sarili, kaibigang mandudula at marahil, ito rin ang hindi nagpapatulog sa akin araw-araw at ito rin marahil ang nagtutulak sa akin na tunguhin ang daan na hindi ko pa napupuntahan.

At ang mga dulang ito, kabigang mandudula, ay paglilinis ng aking konsensiya. Nais kong ibalik ang paggalang at respeto ko sa aking sarili. Halos kalahating siglo na ang kaguluhan, marami nang namatay at namamatay marahil may katotohanan na sa kanilang sinasabi at ipinaglalaban – at nais kong mahawakan ang katotohanang iyon gaano man kainit ang pagdarang. Ang katotohanang iyon marahil ay isang significant human experience na kailangang mailagay sa tradisyon na pinanghahawakan nating magkakaibigan – ang tradisyon ng Panitikan. Dahil ako at ikaw, ay mga mandudula, mga manunulat, at alagad ng ating mga Sining. Hindi ko kailanman pagtataksilan ang aking Sining, ang aking entablado, ang aking pagkatao.

Nais kong lagyan ng dignidad ang salitang ‘mandudula’ na naka-kabit sa aking pangalan tulad ng nais na mangyari ng guro nating si Rene O. Villanueva – tulad ng dignidad na ibinibigay ng mga kapatid nating mga Muslim sa kanilang mga sarili at matawag na ‘Bangsa Moro.’

Hindi ako humahawak ng baril sa galit, kaibigang mandudula, pero naniniwala akong makapangyarihan ang ating mga Salita, ang ating Sining, may kalaayan pa ang entablado sa ating bayan at hindi pa ito alipin ng merkado, at may paggalang pa ang ating kasaysayan sa kalayaan ng tao na mag-isip at magpahayag ng isang katotohanan ayon sa kanyang perspektibo.

Naniniwala pa rin ako na mayroon tayong responsibilidad na ibalik sa ating mga manonood ang alaala dahil nasa kaliwang kamay ng Sining ang katubusan mula sa kalupitan ng paglimot at kawalang-pakialam… at kaligayahan pa rin para sa atin na lagyan ng kaluluwa at puso ang kasaysayan. Mananatili tayong mandudula ngayon at sa darating pang mga araw. At darating din ang paghilom ng aking sugat sa kaluluwa, huwag kang mag-alala. Naniniwala pa kasi ako sa pag-ibig.

Mabuhay ang teatro. Mabuhay ang walang hangganang pag-iisip.

Ang iyong kaibigang mandudula.

My Praise Worthy (Archive)

2008-07-17T18:04:00.006+08:00

(Ang blog na ito naka-post sa dati kong blog. Sinulat noong Pebrero, 2008)

Ang Aking ‘Praiseworthy’

Mayroon akong ikukumpisal at binibigyan kita ng kalayaan na tawanan at hamakin ako sa isang munting sikreto na hindi ko man lang sinasabi sa aking mga kaibigan.

Ang ikalawang Meranao na nakilala ko sa aking buhay ay isang boses sa telepono, mga letra sa screen ng aking cellphone, at mga mukha sa friendster na may mga matang palaging parang may itinatanong. Isa siyang estranghero at sa nakakatawang pagkakataon nailagay ang numero niya sa aking phonebook ng isang dating kasama sa Maynila na nadalaw ko sa Davao City noong Abril 2007.

Maaring hindi ko pa nahawakan ang kanyang mga kamay o naramdaman man lang ang init ng kanyang mga hininga mahalaga siya sa aking buhay sa napakamaraming dahilan na maging siya ay hindi mauunawaan ipaliwanag ko man sa kanya nang ilang ulit. Ang kanyang mga boses ang nagbigay sa akin ng ikalawang buhay; ang kanyang mga salita ang nagligtas sa akin sa isang kapahamakan. Ang pag-asa na kami ay magkikita balang araw ang nagligtas sa akin sa bitag na paniwalaan ko ang lahat-lahat ng mga masasamang pantukoy na sinasabi sa akin noon ng mga ka-opisina ko sa Lanao del Norte tungkol sa mga Meranao.

Ipinagmalalaki ko siya sa aking mga kaibigan at hindi ko ikahihiyang ipakilala sa aking mga guro at pamilya. Naroon siya sa Malabang at nagtatrabaho bilang community at development worker. Nasa kanayunan. Minsan naitanong ko sa kanya kung naisip niya bang magtrabaho sa Maynila o sa ibang lugar, sa siyudad halimbawa tulad ng daigdig na aking ginagawalan. Ang sabi niya gusto niya raw may mangyari sa Lanao, gusto niya raw manatili sa Lanao at makatulong sa kapwa niya Meranao. Sa kanya ko unang nakilala ang salitang maratabat – isa siyang Meranao na may maratabat— ang ikalawang Meranao na nakilala ko sa aking buhay at ang una kong karanasan sa maratabat.

Minsan natatakot ako magbitiw ng mga salita sa kanya o may gawing isang bagay na baka ikagalit niya. Palagi niyang sinasabi na pasensiya na sa kanyang mga pagkukulang pero ako rin naman ay may pagkukulang sa kanya—ang pagiging impatient at prangka na wala sa lugar. Ayaw ko siyang masaktang sa aking mga kapabayaan at minsa’y putang amang isip-batang pag-uugali. Sanay kasi akong magsalita ng diretso; ibulalas ang aking nararamdaman na hindi iniisip kung ano ba ang mararamdaman ng makakarinig. Marunong naman akong humingi ng tawad sa kanya. At alam ko namang may kahabaan ang kanyang pasensiya dahil mabuti siyang tao. Dahil mabuti siya sa akin. At mananatili siyang isang kaibigan.

Hindi ko malimit na gawin ito sa tao pero ipinadala ko sa kanya sa Malabang ang mga burador ng aking mga kuwento at dula—mga personal na kopya ng aking mga likha. Nais kong ibahagi sa kanya ang ilang piraso na aking mga pinag-kakaabalahan sa buhay, ng aking buhay: ang aking Sining. Naniniwala kasi ako minsan na mas naiintindihan ako ng aking mga kaibigan sa aking mga sinusulat. Mahirap daw kasi akong unawain at pakisamahan. Unpredictable na wala sa lugar at madaling mapapatid ang lubid ng iyong pasensiya kung hindi mo ako kilala. Huli kong ginawa iyon noong kolehiyo – binigyan ko ng sipi ng aking kuwento ang isang iniibig.

Kaya nitong Nobyembre isang dula ang sinulat para sa kanya – Ang Bayot, Ang Meranao, at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte. Isa siyang dula na tumatalakay sa kung paano nakikipagtunggali ang dalawang tao na mula sa magkaibang mundo para sa isang disenteng pagkakaibigan sa isang malupit na lipunan. Hindi siya love story pinangungunahan ko na. Biniro niya ako noon minsan na sumulat daw ako ng dula na siya ng bida. Seryoso akong tao kaya mahirap akong biruin kaya heto isang dula ang isinulat ko sa kanya. At nabanggit niya sa akin na mayroon siyang motor na minamaneho niya palagi sa kanyang trabaho na biniro ko namang isang habal-habal (na talaga namang kinatatakutan kong sakyan.)

Hindi palagi na mayroong akong nakukuhang inspirasyong magsulat dahil isang tao. Nangyayari ito noon sa aking kabataan, sa high school na hindi ko na matandaan at tinatawanan ko na lamang minsan kung aking naaalala.

Ang totoo, nais ko siyang makita at matingnan ng diretso sa mata dito sa aking siyudad. Siya ang Marawi sa aking panaginip na ipinagkait sa aking madalaw ng mga karanasan ko sa pakikisalamuha sa mga tao sa Lanao del Norte, ang Lawa sa aking mga pangarap. Mabuti siyang tao pero mayroon siyang mga limitasyon. Nais kong magpasalamat sa kanya sa buhay, sa pag-asa, sa pagliligtas at sa inspirasyon at sa kabaliwan ng Sining at pagkakaibigan. Palaging maghihintay ang mga pantalan ng aking siyudad sa kanyang pagdating.

Tinanong ko siya minsan, ano ang ibig sabihin ng pangalan mo dahil tiyak may meaning iyan. Ang sabi niya, “Praiseworthy.”

Maaring hindi ko pa kilala ang buo niyang pagkatao. Maaring may mali sa kanya at tao rin siyang katulad ko: may mga maling desisyon sa buhay, may limitasyon, may mga lihim na kailangang manatiling lihim, may kasamaan. Ngunit ang lahat ng iyon, para sa akin ay isang misteryo na kailangan kong tuklasin sa kanya at tanggapin nang buong-buo na walang bahid ng paghusga. Matuto lang siyang humingi ng tawad at mangakong hindi na uulitin.

Ngunit maari din naman akong magkamali—pero sigurado pa rin akong tao siya na buong-buo at tao rin akong haharap sa kanya. Maganda pa ang daigdig.

Ang Mabubuting Tao (Archive)

2008-07-17T17:46:00.007+08:00

(Ang blog entry na ito ay mula sa dati kong blog. Sinulat noong December, 2007)

Ang Mabubuting Tao

December 31, 2007 huling araw ng 2007 at nandirito ako sa opisina at nagtatapos ng ilang mga gawain. Kailangan ko na kasing tapusin ang report ng site namin tungkol sa Disciplinary Action status ng mga empleyado: sinu-sino ba ang mga pasaway, ano ba ang palaging violations at gaano kadalas ang mga violation na ito. Nasa ikatlong quarter pa lamang ako ng taon (July, August, September)- at sa tatlong buwan na ito mayroon nang 1002 na reported violations na naganap sa site. Maraming nagkamali; marami ang hindi sumunod sa patakaran ng organisasyon. Gusto kong matawa.

Sa darating na taon umaasa ako na sana may makilala akong mga bagong tao na may pagpapahalaga sa ano ang wasto at hindi wastong kilos at sa matamang pakikipag-kapwa tao. Malungkot kong isasara ang taon na ito dahil sa taong ito ko nakikila ang lahat ng masasamang pag-uugali ng isang tao na maari niyang ipakita at ibahagi sa kanyang kapwa – ang pagtatraydor, ang kawalang-galang, ang korupsiyon, ang pagiging mapang-husga, ang kababuyan sa katawan at sa trabaho, ang karahasan. Ito ang mga pag-uugali na ipinakilala sa akin ng Diyos sa taong 2007. Malupit na mga karanasan mula sa mga taong walang puso dahil kaya nilang pagkakitaan ang mga taong naghihirap, hindi galangin ang mga taong namumuhay ayon sa kanilang kultura at relihiyon. Ngunit sa isang banda iniisip ko rin na mabuti na’t bata ako nang makaulayaw ko ang mga pag-uugaling ito dahil iingatan ko na ang aking sarili sa mga susunod pang taon ng aking buhay – iingatan kong mapahalubilo sa mga ganitong tao. Hindi pala minsan sapat ang makipag-kapwa tao ka at aasahan mong susuklian ka ng pakikipag-kapwa tao rin. Maraming may masasamang budhi sa mundo. Maraming masasamang tao.

Umaasa ako sa pagdaloy ng aking buhay may makikilala akong mga tao na tunay, marunong makipag-kapwa tao, at may pagpapahalaga sa damdamin ng iba. Umaasa rin ako ng pag-ibig—iyong pag-ibig na may paggalang, pagtitiwala at may maayos na intensiyon sa katawan at kaluluwa. Sa panahon at lugar na puro kasamaan minsan kailangan ng puso, ng pagpapatawad, ng tamang galit upang ituwid ang pagkakamali sa dalisay na paggalang sa limitasyon ng tao na maari siyang magkamali anumang oras.

Nakaupo ako ngayon sa harap ng aking computer, nakatalungko sa mamahaling upuan sa opisina, at dahil bakasyon ako lamang ang kaluluwa sa departamento, tahimik ang paligid, at iniisip ko ang aking mga kaibigan kagabi – ang luha ng isang kaibigang makata na unang narinig ang kuwento ko sa dati kong trabaho sa Lanao del Norte at ang pagta-traydor ng isang kaibigan – may mga tunay pala akong kaibigan na may pagpapahalaga sa aking damdamin at pagkatao, sa aking pagdaramdam at mga hinanakit sa buhay at hindi nila ako iiwanan, mga disenteng tao— may pinag-aralan, may takot sa Diyos, pinalaki nang maayos ng kanilang mga magulang at pamilya.

At sa ibabaw ng aking mesa may isang baso ng sorbetes – hayun siya nakikita ko— Rocky Road, Tiramisu, at Dutch Treat na naghihintay sa akin. The world is a beautiful place for people who believe in genuine human relationships.

Ikatlong Blog, Unang Post

2008-07-17T17:32:00.004+08:00

HETO NA NAMAN ako. Ito na ang ikatlo kong blog. Naka-ilang bukas at sara na rin ako blog sa loob ng ilang taon dahil sa napakaraming dahilan. Parang hindi kasi ako mapakali na inilalabas ko ang aking mga saloobin sa daigdig (at nababasa pa ng iba) at ang ilan sa mga saloobin na ito sa aking pagtatansiya minsan ay marapat na itago ko na lamang sa pinaka-sulok na bahagi ng aking pananahimik. Ang problema ko kasi minsan sa sarili saka ko na lamang nararamdaman na hindi ako sigurado sa aking ginawa o binitiwang mga salita kung makalipas na ang mahabang panahon at bumabalik na sa akin ang mga resulta ng aking mga gawain. Minsan hindi ito magandang karanasan para sa akin. Ngunit ang nakatutuwa kahit hindi ito magandang karanasan marami naman akong natutunan sa mga karanasang ito - kaya narito na muli ang aking blog.

Isinara ko ang ikalawa kong blog dahil bigla akong nakaramdam ng hinanakit sa aking sarili. Sa sarili mismo bilang isang manunulat. Hindi ko akalain kasi na halos lahat ng nilalaman ng aking blog entries ay iisa - o umiinog sa iisang paksa. Hindi ito magandang senyales para sa akin. Kung maratabat lang ang pag-uusapan, tila kamatayan ito ng isang manunulat. Hindi naman ako takot sa kamatayan ngunit takot akong mamatay nang bata, nang hindi pa nakakapag-hajj o nakalilimbag ng sarili kong mga aklat. At wala naman sigurong masama sa muli't muling pagsuong sa mga pagsubok; pipilitin kong huwag ulitin ng aking sarili sa aking mga entries sa ikatlong blog na ito. At kung maaari nais kong maibahagi sa mga taong mahilig magbasa ng blog (ang aking blog) ang aking mga perspektibo sa buhay, sa aking sarili, sa aking lipunan, sa daigdig, sa Sining at sa aking Sining.

Sa mga susunod na araw abala kong hahalungkatin sa aking kompyuter ang mga blog entries ko sa nagdaang buwan mula sa ikalawa kong blog. Sana ay naroroon pa sila sa aking mga folders at hindi ko pa ipinaubaya sa kalawakan ng pagkalimot. Marami na rin kasi akong binitiwang mga salita na pilit ko nang ibinabaon sa limot. May pagtatraydor din ang mga manunulat sa kabanalan ng kanilang mga salita, minsan. Sana maipaskil ko pa silang muli sa bago kong blog at mapatawad ko na rin ang aking sarili.

Minsan binisita ko ang website ng isang kaibang manunulat (Dino Manrique) at nakita ko roon ang thread na isang blogger (na nagsusulat sa Ingles) na naghahanap ng mga babasahin sa Filipino dahil nais niya yatang matutong magsulat sa bernakular. Isang blogger ang sumagot sa kanya (na hindi ko kilala) at iminungkahi ang aking blog. Namula ang aking pisngi sa ganoon na lamang na pagtitiwala ng isang blogger na matutulungan ko ang isang manunulat sa Ingles. Sa kasamaang-palad ipinaalam ni Dino Manrique na wala na ang blog ko. Nakaramdam ako bigla ng panghihinayang at pagka-konsensiya sa aking ginawa (na pagsasara ang aking blog.) Nakatulong sana ako ng kapwa sa pagkakataong iyon.

Napapansin ko minsan maraming gustong sabihin ang mga tao sa akin - personal, propesyunal, lalo na sa aking mga akda. Minsan pagkatapos ng aking mga dula nababasa ko sa mga mata ng ilang mga tao (na lumalabas ng tanghalan) na marami silang gustong itanong sa kanilang napanood. Minsan bumabati lang silang ng 'congratulations!' pero kinukutuban ako na mayroon pa silang gustong sabihin. Pangit man o mga papuri. Mahiyain talaga ang mga tao. Mahiyain din ako minsan kung tumatanggap ng mga papuri, ng isang paanyaya ng isang estranghero na marinig ko ang kanilang saloobin. Ang totoo, hindi ako marunong tumanggap ng mga papuri (maging sa aking propesyunal na buhay sa opisina) at lagi kong ninanais na makausap at makipag-palitan ng kuro-kuro sa mga taong may karanasan sa aking sining. Kaya heto na lamang ang aking blog kung saan ipahahayag ko ang aking opinyon at isa siyang malayang espasyo para ipahayag ng iba ang kanilang saloobin sa akin, sa daigdig, o sa karanasan sa aking sining.

Sana'y mapanatili ko ang kalayaan ng espasyo ng blog na ito para sa malayang isipan at sarili. Naniniwala kasi ako sa kalayaan ng tao, sa lahat ng uri ng kalayaan na pantao: Sining, Siyensiya, Bangsa Moro, at ang pananahimik sa mga banal sa sulok ng ating mga sarili.

Sa huli, bagaman eksaherado na kung sasabihin ko pa na ang blog na ito ay tungkol sa akin, ito ang aking kalawakan, tungkol ito sa aking karanasan, sa kung paano ko tinatanaw ang daigdig. Maaaring may lalamanin ang blog na ito na hindi sang-ayon sa inyong panlasa o panimbang. Sana'y ipakita lang natin ang paggalang o maari namang huwag nang bisitahin ang blog na ito. Pasensiya na kulang lang talaga ako minsan sa pansin.

Basa lang.